Фото: Андрей Чеботаревтің жеке мұрағатынан
Қазақстан тәуелсіздігінің 35 жылдығы қарсаңында жүргізілген конституциялық өзгерістер саяси институттар мен азаматтардың мемлекет басқаруға қатысу тетіктерінің дамуына жаңа серпін берді.
Жаңа Конституцияның қабылдануы, бір палаталы Парламентке көшу және Қазақстанның Халық Кеңесінің құрылуы билік пен қоғам арасындағы өзара іс-қимылдың жаңа моделін қалыптастырды. Бұл өзгерістердің маңызы мен саяси жүйені одан әрі дамыту перспективалары туралы саясаттанушы, «Альтернатива» өзекті зерттеулер орталығының директоры Андрей Чеботарев пікір білдірді.
-Қазақстанда демократияның өзара байланысты үш нысаны – плебисцитарлық, өкілді және кеңесші демократия біртіндеп дамып келеді. Олардың әрқайсысы азаматтардың мемлекеттік шешімдер қабылдауына қатысуының өзіндік тетіктерін қарастырады, – деді сарапшы.
Чеботарев плебисцитарлық демократияның айқын мысалдарының бірі ретінде жалпыұлттық референдумдарды атады. Соңғы жылдары қазақстандықтар мемлекеттік маңызы бар мәселелер бойынша үш рет дауыс берді: 2022 жылы Конституцияға өзгерістер енгізу, 2024 жылы атом электр станциясын салу және 2026 жылғы наурызда жаңа Конституцияны қабылдау мәселелері бойынша.
Сарапшының айтуынша, азаматтардың дауыс беруге қатысу деңгейі де біртіндеп артқан. 2022 жылғы референдумға сайлаушылардың 68,05 пайызы қатысса, 2026 жылғы наурызда бұл көрсеткіш 73,12 пайыз болды. Дауыс беруге қатысқандардың 87,15 пайызы жаңа Ата заңды қабылдауды қолдаған.
Саясаттанушының бағалауынша, мұндай динамика азаматтардың ел болашағын айқындайтын шешімдерге деген қызығушылығының артып келе жатқанын көрсетуі мүмкін.
-Жаңа Конституцияда жалпыхалықтық референдум институтының бекітілуі ерекше маңызға ие. Бұл Қазақстан халқының мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы әрі егемендіктің иесі ретіндегі мәртебесін көрсетеді. Сонымен қатар Қазақстанның Халық Кеңесіне референдум өткізу бастамасын көтеру құқығы берілді, – деді Андрей Чеботарев.
Өкілді демократия жүйесінде де елеулі өзгерістер болды. Екі палаталы Парламенттің орнына партиялық тізімдер бойынша бес жыл мерзімге сайланатын 145 депутаттан тұратын Құрылтай құрылды. 2026 жылғы 23 тамыздағы сайлау қорытындысы бойынша оның құрамына бес саяси партияның өкілдері енді.
Сарапшы заң шығару үдерісіндегі жаңа тетіктерге де назар аударды. Атап айтқанда, заң жобаларын кемінде үш оқылымда міндетті түрде қарау қабылданатын заңдардың сапасын арттыруға бағытталған. Бұдан бөлек, заң жобаларын әзірлеу мен талқылауға қоғамдық бірлестіктердің, бизнес өкілдерінің және ғылыми-сарапшылық қауымдастықтың өкілдері қатыса алады.
-Бұл өзгерістерді билік тармақтары арасындағы тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін дамыту және қоғамның заң шығару үдерісіне қатысуын кеңейту тұрғысынан қарастырған жөн, – деді сарапшы.
Саяси өзгерістердің тағы бір бағыты – мемлекеттік шешімдерді қоғамдық талқылауға негізделген кеңесші демократияны дамыту.
Чеботаревтің бағалауынша, бұл жүйеде Қазақстанның Халық Кеңесі орталық орын алады. Жаңа конституциялық институт этномәдени және қоғамдық бірлестіктердің, мәслихаттар мен өңірлік қоғамдық кеңестердің 126 өкілін біріктірген.
Дәстүрлі консультативтік алаңдардан ерекшелігі – Қазақстанның Халық Кеңесі заң шығару бастамасы құқығына ие, жалпыхалықтық референдум өткізу туралы ұсыныс енгізе алады және өз өкілеттігі шегінде қоғамдық бақылау жүргізеді.
Сарапшы жаңа институттың азаматтық қоғаммен, өңірлік қоғамдық кеңестермен және мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылын да маңызды ерекшелік ретінде атап өтті. Мұндай модель қоғамдық талқылауды мемлекеттік саясат мәселелері бойынша нақты ұсыныстар әзірлеу үдерісімен ұштастыруға мүмкіндік береді.
Чеботарев Қазақстандағы тәсілдің кеңесші демократияға қатысты кейбір шетелдік тұжырымдамалардан айырмашылығына да тоқталды.
Оның айтуынша, бірқатар теориялық модельде қоғамдық институттар өкілді билік органдарына қарсы салмақ ретінде қарастырылса, Қазақстандағы модель олардың сындарлы ынтымақтастығына бағдарланған.
Атап айтқанда, Құрылтай мен Қазақстанның Халық Кеңесі арасындағы ынтымақтастықты дамыту заң шығару үдерісі мен қоғам сұраныстарының арасындағы байланысты нығайтуға бағытталған.
-Конституциялық реформа саяси жүйенің орнықты жұмыс істеуіне, өкілді институттарды нығайтуға және жалпыұлттық диалогты одан әрі дамытуға алғышарт жасады. Оның іс жүзіндегі нәтижелері жаңа тетіктердің азаматтардың мемлекеттік шешімдер қабылдауына қатысуын қаншалықты тиімді қамтамасыз ететініне байланысты болады, – деп түйіндеді Андрей Чеботарев.