Соңғы екі жылда Қазақстан отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы іс-қимылдың құқықтық негізін түбегейлі жаңартты. Алайда сарапшылар профилактиканың тиімділігі жазаның қатаңдығымен емес, жүйенің қауіпті уақытылы анықтау, жәбірленушіні нақты қорғау және зорлықтың қайталануына жол бермеу қабілетімен өлшенетінін атап өтеді, деп хабарлайды Muztaumedia.kz.
Отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық жеке отбасылық мәселе емес, адамның өмір сүру, денсаулығын сақтау және жеке басына қол сұғылмаушылық құқықтарына төнетін қауіп. Сарапшылар оның үш ерекшелігін атайды: мұндай құқық бұзушылықтар жүйелі түрде қайталанады, көбіне жасырын сипатта болады және жәбірленушінің құқық бұзушыға тәуелділігімен ушығады.
Экономикалық дербестіктің болмауы, ортақ балалар, қорқыту мен қоғамдық айыптаудан қорқу адамның уақытылы көмекке жүгінуіне кедергі келтіреді. Сондықтан бұл салада фактіге ден қою жеткіліксіз – шешуші рөлді ерте анықтау атқарады.
Ұлттық заңнамадағы бетбұрыс екі кезеңнен тұрады. 2024 жылғы 15 сәуірдегі №72-VIII Заң әйелдер мен балаларды қылмыстық-құқықтық қорғауды күшейтіп, ұрып-соғу және денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру үшін қылмыстық жауаптылықты қайта енгізді. Ал 2026 жылғы 2 наурызда күшіне енген №245-VIII «Құқық бұзушылықтардың алдын алу туралы» Заң профилактиканың жаңа құқықтық негізін қалыптастырды: мемлекеттік органдар, жергілікті атқарушы органдар, ұйымдар мен азаматтардың рөлін айқындап, отбасыны қолдау орталықтары мен мобильді топтарды жүйеге қосты. Осыған байланысты 2009 жылғы «Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» Заңның күші жойылды. Қолданыстағы жүйе бес бағытқа сүйенеді: уақтылы ден қою, ерте анықтау, зардап шеккендерді қорғау, ведомствоаралық өзара іс-қимыл және нәтижелерге мониторинг.
Статистика бұл өзгерістердің әсерін көрсетеді, бірақ оны біржақты түсіндіруге болмайды. Полицияға түскен тұрмыстық зорлық туралы хабарламалар саны 2022 жылғы 115 526-дан 2024 жылы 75 004-ке дейін азайса, сол кезеңде әкімшілік ықпал ету шаралары 79 мыңнан 108 мыңға дейін өскен. ІІМ мәліметінше, 2026 жылдың тоғыз айында отбасылық-тұрмыстық құқық бұзушылықтар үшін 90 мыңнан астам адам жауапкершілікке тартылып (өткен жылдың сәйкес кезеңінен 18,4%-ға көп), қылмыстық құқық бұзушылықтар 10,4%-ға, кісі өлтіру 11%-ға азайған. Осы кезеңде 73 мыңнан астам қорғау нұсқамасы шығарылып, оларды бұзғаны үшін 20,5 мың адам жауапқа тартылған. Біздің бағамызша, бұл деректерден екі қорытынды шығады. Біріншіден, жүйе сигналдарға бұрынғыдан белсенді ден қояды. Екіншіден, хабарламалар санының азаюы зорлықтың нақты таралу деңгейінің төмендегенін міндетті түрде білдірмейді: оған жәбірленушілердің жүгінуге дайындығы, тіркеу тәртібі мен заңнамалық өзгерістер әсер етуі мүмкін. Қорғау нұсқамаларын бұзу фактілерінің айтарлықтай жоғары болуы тегін шараның өзі қауіпсіздікті кепілдемейтінін, оның орындалуын бақылау қажет екенін көрсетеді.
Құқық қолдану практикасы да осыны растайды. Салтанат Нүкенованың өліміне қатысты іс әйелдерді зорлықтан қорғау тетіктерін күшейту туралы қоғамдық пікірталастың маңызды себебіне айналды. Криминологиялық тұрғыдан мұндай істерді талдау қауіп-қатерді ерте бағалау мен ведомствоаралық үйлестіруді жетілдіру қажеттігін көрсетеді. Сарапшылар зорлықтың қайталану қаупінің жоғары екенін білдіретін белгілер ретінде қайталанатын өтініштерді, өлтіремін деп қорқытуды, аңдуды, бостандықты шектеуді және экономикалық бақылауды атайды. Дегенмен әр жағдай нақты мән-жайларды ескеретін кәсіби бағалауды талап етеді.
Халықаралық стандарттар да осы тәсілге сүйенеді. БҰҰ-ның Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенциясы (CEDAW), Бала құқықтары туралы конвенция, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт және Тұрақты дамудың 5 және 16-мақсаттары мемлекеттен зорлықтан қорғаудың тиімді тетіктерін талап етеді. Еуропа Кеңесінің Ыстанбұл конвенциясы профилактика, кәсіби қорғау және кінәлілерді жауапқа тарту бойынша кешенді стандарттар ұсынады, бірақ оның ережелерін Қазақстанның тікелей міндеттемесі ретінде қарастыруға болмайды. Халықаралық тәжірибеден Қазақстан үшін ең пайдалы бес тәсілді бөліп атауға болады: тәуекелді кешенді бағалау, полиция, медицина, әлеуметтік қорғау мен білім берудің үйлестірілген жұмысы, жәбірленушіні жеке сүйемелдеу, мамандарды арнайы даярлау және статистиканы профилактика тиімділігін бағалауға пайдалану. Ал қоғамдық санаға бағытталған ең ірі халықаралық бастама – 1991 жылдан бері жыл сайын 25 қараша мен 10 желтоқсан аралығында өтетін «Зорлық-зомбылыққа қарсы 16 күн» акциясы. 2026 жылы оның басты бағыты – зардап шеккендердің әділ сот төрелігіне қол жеткізуі және кінәлілердің жазасыз қалмауы.
Құқықтық тетіктермен қатар әлеуметтік-мәдени факторды да ескеру қажет. Мәдениеттанушы Зира Наурызбайдың пікірінше, қыз алып қашуды байырғы дәстүр деп санауға болмайды, ал фильмдер мен әлеуметтік желідегі контент мұндай әрекетті қалыпты көрсету арқылы оның адам құқықтарын бұзу екенін жасырады. Қаржы сарапшысы Рашида Егембаева жасырын қарыздарды, отбасылық қаражатқа қол жеткізуді шектеуді және табыс табуға тыйым салуды экономикалық бақылаудың белгілері деп атайды. Психолог Сәуле Қапақова баланың қарым-қатынас мәдениетін ата-ананың күнделікті мінез-құлқынан үйренетінін ескертеді, яғни отбасындағы агрессия келесі буынға мінез-құлық үлгісі ретінде берілу қаупі бар.
Жуырда өткен Tatulyq.kz жобасының брифингінде таныстырылған зерттеу деректері осы жағдайдың сандық көрінісін береді. 2026 жылғы 16–22 қыркүйекте жүргізілген төрт психологиялық сауалнама бойынша 6 935 жауап талданды: жауаптардың 44,75%-ы орташа және одан жоғары эмоционалдық шиеленіске, 28,40%-ы жеке шекараны қорғау дағдыларын нығайту қажеттігіне сәйкес келді. 500 респондент қатысқан әлеуметтік сауалнамада 86,1%-ы тікелей қауіп төнгенде полицияға жүгіну керегін, 72,9%-ы алғашқы белгілер кезінде маманға жүгіну қажет екенін біледі. Алайда психологиялық қысым, экономикалық бақылау мен әлеуметтік оқшаулауды зорлық ретінде тану деңгейі төмен, ал дағдарыс орталықтары мен сенім телефондары туралы хабардарлық жеткіліксіз. Респонденттердің 60,7%-ы ақпаратты әлеуметтік желілерден алады, 62,1%-ы зорлық жасағандардың заң алдындағы жауапкершілігі туралы ақпаратты жиірек жариялауды қалайды. Аналитикалық тұрғыдан бұл айқын алшақтықты көрсетеді: шұғыл жағдайдағы әрекет алгоритмі белгілі, бірақ зорлықты ерте кезеңде тану – яғни профилактиканың өзі – әлсіз буын болып қалып отыр.
Осы деректер мен халықаралық тәжірибеге сүйене отырып, сарапшылар бірнеше басым бағытты ұсынады. Біріншіден, тәуекелді бағалаудың стандартталған құралдарын енгізіп, қайталанатын өтініштер мен қорқытуларды жүйелі талдау. Екіншіден, ішкі істер, денсаулық сақтау, білім беру, әлеуметтік қорғау органдары мен отбасыны қолдау орталықтары арасындағы ақпарат алмасудың заңды тәртібін айқындау. Үшіншіден, мамандарды жәбірленушілермен және балалармен дұрыс жұмыс істеуге даярлау, жәбірленушіні айыптауға жол бермеу. Төртіншіден, уақытша баспана, заң көмегі мен психологиялық оңалтудың қолжетімділігін, әсіресе ауылдық жерлерде және экономикалық тәуелді жәбірленушілер үшін арттыру. Бесіншіден, тиімділікті іс-шаралар санымен емес, зорлықтың қайталану жиілігімен, ден қою мерзімдерімен және қорғау шараларының сақталуымен өлшеу. Бұл ретте дербес деректерді қорғау және жеке өмірдің қол сұғылмаушылығы талаптары сақталуы тиіс.
Қорыта айтқанда, Қазақстанда зорлыққа ден қоюдың құқықтық негізі қалыптасты, ендігі міндет – оны ерте анықтау жүйесімен және қоғамдық санамен толықтыру. Заң азаматтарды профилактиканың толық құқылы қатысушысы ретінде айқындады, демек, бейжайлық тек адамгершілік емес, азаматтық жауапкершілік мәселесі де. Агрессияны отбасылық дәстүрмен ақтамау, жәбірленушіге кінә артпау және зорлықтың жасырын белгілерін тани білу – тиімді профилактиканың алғашарттары. Осы бағыттағы жұмыс жалғасып жатыр: Tatulyq.kz платформасында заңгерлер, психологтар мен сарапшылардың түсіндірме материалдары, вебинарлар мен подкастар жарияланып келеді.
Көмек қажет болса: тікелей қауіп төнсе – 102 немесе 112, отбасы, әйелдер мен балалар құқықтары бойынша – 111, балалар мен жастарға арналған сенім телефоны – 150.


