Қыркүйекте базалық мөлшерлеме 16,75%-дан 16,25%-ға дейін төмендеді. Осыған байланысты заңды сұрақ туындайды: егер банктер үшін ақша арзандап жатса, ескі несиені жабу үшін қазірден бастап жаңа несие іздеген дұрыс па? Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер Венера Жаналинаның пікірінше, мұндай қорытынды жасауға асықпаған жөн. Ұлттық банк бұған дейін инфляцияны күшейтетін тәуекелдердің сақталуына байланысты мөлшерлемені одан әрі төмендету мүмкіндігі шектеулі екенін атап өткен, деп жазады Muztaumedia.kz.
«Егер инфляция төмендеуін жалғастырып, соның нәтижесінде ақша-кредит саясатын одан әрі жұмсартуға мүмкіндік пайда болса, 2027 жылы несиені тиімдірек шарттармен қайта қаржыландыруға алғышарттар қалыптасуы мүмкін. Алайда қазір бұған кепілдік беру мүмкін емес», – дейді Жаналина.
Оның пікірінше, несиені қайта қаржыландыру үшін тиімді сәт басқа банктің нақты ұсынысы жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесін (ЖТСМ) және несие бойынша қалған төлемдердің жалпы сомасын едәуір азайтуға мүмкіндік берген кезде туады.
Егер ескі және жаңа несие арасындағы айырмашылық небәрі бірнеше ондық немесе бір пайыздық тармақты құраса, экономикалық тиімділік мардымсыз болуы мүмкін. Несиелердің құнындағы айырмашылық неғұрлым үлкен және қарызды өтеуге қалған мерзім неғұрлым ұзақ болса, ықтимал пайда да соғұрлым жоғары болады.
«Қазір несиелерді жаппай қайта қаржыландыру қажет деп айтпас едім. Дұрысы – банктердің ұсыныстарын мерзімді түрде салыстырып, базалық мөлшерлеменің кезекті төмендеуіне ғана емес, жаңа тұтынушылық несиелер бойынша мөлшерлемелердің нақты төмендеуіне назар аудару.
Оның үстіне, қазір базалық мөлшерлеме мен бөлшек несиелер бойынша мөлшерлемелер бірдей қарқынмен төмендеп жатқан жоқ. Мамырдан тамызға дейін базалық мөлшерлеме 18%-дан 16,75%-ға дейін, яғни 1,25 пайыздық тармаққа төмендеді. Ал халыққа берілетін несиелер бойынша мөлшерлеме 21,4%-дан 20,6%-ға дейін, яғни 0,8 пайыздық тармаққа ғана азайды. Тіпті маусымдағы күрт төмендеуден кейін халыққа берілетін несиелер бойынша мөлшерлеме қайта өсе бастады: 19,5% → 20,3% → 20,6% (төмендегі кестені қараңыз).
Қаржыгердің айтуынша, базалық мөлшерлеменің төмендеуі халық үшін несиелердің дәл сондай деңгейде арзандауына әзірге әсер етпеуінің бір себебі – кредиттік тәуекелдің сақталуы. Банк үшін несие мөлшерлемесі тек қаражат тарту құнынан ғана қалыптаспайды. Оған қарыз алушының берешегін уақытында өтей алмау ықтималдығына байланысты тәуекел үшін қосымша үстеме де кіреді.
«2026 жылы бөлшек несие портфелінің сапасы біршама нашарлады. Жыл басында төлем мерзімі 90 күннен асқан халыққа берілген несиелердің үлесі 4,3%-ды немесе 1,072 трлн теңгені құрады. 1 шілдеге қарай бұл көрсеткіш 4,8%-ға, ал көлемі шамамен 1,2 трлн теңгеге дейін өсті. Мамырда халыққа берілген несиелер бойынша NPL90+ үлесі 4,9%-ға жетті. Сонымен қатар бірінші жартыжылдықта 30 күнге дейінгі бастапқы мерзімі өткен берешек те ұлғайды. Бұл – несие портфелінің сапасын алдын ала бағалауға мүмкіндік беретін маңызды индикатор.
Соңғы айларда жағдай біршама жақсарды: 1 қыркүйекке қарай халыққа берілген несиелер бойынша NPL90+ үлесі 4,6%-ға дейін төмендеді. Алайда абсолюттік мәнде проблемалық берешек әлі де шамамен 1,2 трлн теңгені құрайды және жыл басындағы деңгейден жоғары болып отыр», – деп түсіндіреді Венера Жаналина.
Базалық мөлшерлеменің төмендеуі қарыз алушы үшін түпкілікті несие мөлшерлемесінің дәл сондай деңгейде төмендеуіне әрдайым әкелмейді. Сарапшының айтуынша, егер белгілі бір сегментте дефолт ықтималдығы жоғары деп бағаланса, банк жаңа несиелердің құнына тәуекел үшін қосымша үстеме қосады.
Бұл әсіресе кепілсіз тұтынушылық несиелерге қатысты. Егер қарыз алушы төлем жасауды тоқтатса, банктің шығындарын ішінара өтеуге мүмкіндік беретін кепіл мүлкі болмайды. Сондықтан дәл осы сегмент кредиттік тәуекелге ең сезімтал болып қала береді.
Сөз соңында Жаналина былай дейді:
«Бұл базалық мөлшерлеменің төмендеуі әзірге халыққа берілетін несиелер бойынша мөлшерлемелерге неге әлсіз әсер етіп отырғанын ішінара түсіндіреді. Несиелердің одан әрі арзандауы тек Ұлттық банктің шешімдеріне ғана байланысты болмайды. Инфляцияның, банктердің қаражат тарту құнының және кредиттік тәуекелдердің төмендеуі де маңызды.
Егер несие портфелінің сапасы тұрақтанып, бастапқы мерзімі өткен берешек тұрақты түрде азая бастаса, банктердің тәуекел үшін қосылатын үстемені және сәйкесінше қарыз алушылар үшін несие мөлшерлемелерін төмендетуге мүмкіндігі артады».