Экономист, Qazaq Expert Club-тың тең құрылтайшысы Бауржан Шурманов Еңбек министрлігінің әлеуметтік төлемдерді тағайындау үшін азаматтарды әл-ауқат деңгейіне қарай бес санатқа бөлу бастамасына қатысты пікір білдірді, деп хабарлайды Muztaumedia.kz.
Қоғамда бұл бастамаға байланысты қызу пікірталас өрбіді. Қазақстандықтардың бір бөлігі азаматтарға белгілі бір «таңба» тағылып, мемлекет әлеуметтік міндеттемелерін қысқартуы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді.
Алайда Бауржан Шурманов мұндай теріс реакцияны жауапты ведомствоның халықпен түсіндіру жұмыстарын жеткілікті деңгейде жүргізбеуімен байланыстырады. Оның пікірінше, бұл жерде бюджет қаражатын тиімсіз түрде жаппай бөлуден бас тартып, атаулы әлеуметтік қолдауға көшу туралы сөз болып отыр.
«Халықаралық тәжірибеде бұл құрал means-tested assistance деп аталады. Яғни әлеуметтік көмек формалды анықтамаға емес, расталған мұқтаждық пен нақты өмір сүру деңгейіне қатаң негізделіп бөлінетін модель», – деді экономист.
Оның айтуынша, еліміздегі жәрдемақы жүйесінде ұзақ жылдар бойы жүйелі теңгерімсіздік қалыптасқан. Салық төлеушілердің қаражаты кей жағдайда объективті түрде көмекке мұқтаж емес азаматтарға да берілген.
«Көлеңкелі экономика жағдайында адам коммерциялық жылжымайтын мүлігі мен табысты бизнесі бола тұра, ең төменгі табысын көрсетуі немесе өзін жалған жұмыссыз ретінде тіркеуі мүмкін еді. Соның салдарынан бюджет қаражаты тиімсіз жұмсалып, ал шынымен көмекке мұқтаж отбасылар негізгі қажеттіліктерін де өтей алмайтын мардымсыз сомалар алып келді», – деп атап өтті ол.
Шурманов мысал ретінде 2022 жылы Шымкент қаласының әлеуметтік қорғау басқармасы анықтаған әлеуметтік көмекті заңсыз алу жағдайларын келтірді. Оның сөзінше, кей тұрғындар табысын жасырып, аз қамтылған азамат ретінде жәрдемақы алғанымен, шын мәнінде коттедждерде тұрып, қымбат көліктер мінген.
Экономисттің пікірінше, әлемдік тәжірибеде әлеуметтік төлемдерді саралап тағайындау кеңінен қолданылады. Мәселен, Ұлыбританияда Universal Credit жүйесі әлеуметтік жәрдемақыларды бірыңғай цифрлық тетікке біріктіріп, қолдау мөлшерін отбасының жиынтық табысы мен жинақтарын ескере отырып қайта есептейді.
Германияда Bürgergeld жүйесінде өтініш берушінің ағымдағы табысымен қатар өтімді активтері де бағаланады. Ал Оңтүстік Кореяда әлеуметтік кепілдіктер жүйесі үй шаруашылығының табысы мен мүліктік жағдайын ескеруге мүмкіндік береді.
Әл-ауқаттың бес деңгейін енгізу Қазақстан экономикасы үшін нені білдіреді?
Бауржан Шурмановтың пікірінше, бұл ең алдымен бюджет қаражатын тиімді жұмсауға мүмкіндік береді.
«Бюджет қаражатын жұмсауды тәртіпке келтіру. Ел бюджетінің мүмкіндіктері шектеулі. Ал ауқатты азаматқа берілген әрбір төлем – күнкөріс шегінде өмір сүріп жатқан адамдарға жетпей қалған ресурс», – деді ол.
Экономист табыстарды, кредиттерді, жылжымайтын мүлікті, көлік құралдарын және тұрмыс жағдайын талдайтын цифрлық жүйе әлеуметтік көмек алудағы ықтимал олқылықтарды азайтуға мүмкіндік береді деп есептейді.
Оның айтуынша, реформаның негізгі мақсаты – мемлекеттік көмекті шынымен мұқтаж азаматтар мен отбасыларға бағыттау.
Сонымен қатар Шурманов Еңбек министрлігі үшін халықпен түсіндіру жұмыстарын күшейтудің маңызды екенін атап өтті.
«Дерекқорларға озық цифрлық құралдарды енгізу жеткіліксіз. Қабылданатын шешімдердің логикасын халыққа түсінікті тілмен жеткізу, алгоритмдердің ашықтығына және ішкі санаттаудың құпиялылығына кепілдік беру қажет», – деді экономист.
Ол мұқтаждықты тексеруге көшуді әлеуметтік көмек жүйесін жетілдіруге бағытталған экономикалық тұрғыдан қажетті қадам деп бағалады.