Тәуелсіздік – ұлттың өз тағдырын өзі айқындауы, өз тілінде сөйлеуі, өз мәдениетін сақтауы, ішкі және сыртқы саясатын ешкімнің ықпалынсыз жүргізуі. Алайда адамзат тарихында тәуелсіздігін жоғалтып, өзге империялардың құрамына кіріп кеткен немесе саяси картаның бетінен мүлде жойылып кеткен мемлекеттер кем болған жоқ. Олардың тағдыры бүгінгі тәуелсіз елдер үшін үлкен сабақ болуы тиіс.
Тарихқа көз жүгіртсек, мемлекеттердің тәуелсіздігін жоғалтуына әртүрлі себептер әсер еткенін көреміз. Бірі сыртқы басқыншылықтың құрбаны болса, енді бірі ішкі алауыздықтың кесірінен әлсіреген. Кейбір елдер экономикалық тәуелділікке түсіп, саяси еркіндігінен айырылды. Сондықтан тәуелсіздікті сақтау – оны жариялаудан әлдеқайда күрделі міндет.
Соның жарқын мысалдарының бірі – XVIII ғасырдың соңында Еуропа картасынан жойылған Польша мемлекеті. Бір кездері қуатты мемлекет саналған Польша ішкі саяси тұрақсыздықтың, ақсүйектер арасындағы алауыздықтың және көршілес Ресей, Пруссия мен Австрия империяларының қысымының салдарынан үш рет бөлініске ұшырады. 1795 жылы Польша толықтай тәуелсіздігін жоғалтып, әлем картасынан жоғалып кетті. Тек Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1918 жылы ғана поляк халқы өз мемлекеттілігін қайта қалпына келтіре алды. Бұл оқиға ұлттық бірліктің әлсіреуі мемлекеттің тағдырына қаншалықты ауыр соққы болатынын дәлелдейді.
Балтық жағалауындағы Эстония, Латвия және Литва мемлекеттерінің де тарихы тәуелсіздік үшін күреспен тығыз байланысты. Бұл елдер ХХ ғасырдың басында тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасқанымен, 1940 жылы Кеңес Одағының құрамына енгізілді. Көптеген жылдар бойы олардың ұлттық мүдделері шектеліп, саяси шешімдері Мәскеуде қабылданды. Тек 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін ғана бұл мемлекеттер қайтадан тәуелсіздік алып, бүгінде Еуропалық одақ пен НАТО-ның толыққанды мүшелеріне айналды. Бұл мысал тәуелсіздіктің уақытша жоғалуы халықтың азаттыққа деген ұмтылысын жоя алмайтынын көрсетеді.
Кавказдағы Грузия да тәуелсіздігін бірнеше мәрте жоғалтқан мемлекеттердің қатарында. XVIII ғасырдың соңында Ресей империясының ықпалына түскен Грузия XIX ғасырдың басында толықтай Ресей құрамына енді. Кейін Кеңес Одағының құрамында болды. Тек 1991 жылы ғана қайтадан тәуелсіздігін жариялады. Алайда тәуелсіздік алғаннан кейін де ел аумақтық жанжалдармен, сыртқы қысыммен және экономикалық қиындықтармен қарама-қарсы келді. Бұл жағдай мемлекеттің тәуелсіздігін жариялау ғана жеткіліксіз екенін, оны нығайту үшін тұрақты институттар мен мықты экономика қажет екенін аңғартады.
Азия құрлығындағы Корея түбегінің тарихы да тағылымға толы. Корея 1910 жылы Жапонияның отарына айналып, отыз бес жыл бойы тәуелсіздігінен айырылды. Осы кезеңде корей халқының тілі мен мәдениетіне қысым жасалып, ұлттық болмысты әлсіретуге бағытталған саясат жүргізілді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ғана жапон отарлығы жойылды. Бірақ кейін түбек екіге бөлініп, бүгінгі Солтүстік және Оңтүстік Корея мемлекеттері қалыптасты. Бұл оқиға сыртқы үстемдіктің ұлт тағдырына ұзақ мерзімді әсер ететінін көрсетеді.
Тарихтағы тағы бір ерекше мысал – Чехословакия. Бұл мемлекет тәуелсіздігін бірнеше рет жоғалтты. 1938 жылғы Мюнхен келісімінен кейін оның аумағы бөлшектеліп, көп ұзамай нацистік Германияның бақылауына өтті. Соғыстан кейін қайта құрылғанымен, кейін Кеңес Одағының ықпалындағы социалистік мемлекетке айналды. Ал 1993 жылы бейбіт жолмен Чехия мен Словакия болып екі тәуелсіз мемлекетке бөлінді. Бұл тарих халықаралық саясаттағы күштер тепе-теңдігінің мемлекет тағдырына қаншалықты ықпал ететінін көрсетеді.
Тәуелсіздігін жоғалтқан мемлекеттердің ішінде қазақ халқының да тарихы ерекше орын алады. XVIII–XIX ғасырларда Қазақ хандығы біртіндеп Ресей империясының ықпалына түсіп, ақырында дербес мемлекеттік билігінен айырылды. Кейін Қазақстан Кеңес Одағының құрамында болды. Бұл кезеңде елде өнеркәсіп дамып, білім жүйесі қалыптасқанымен, көптеген маңызды саяси шешімдер республиканың өзінде емес, орталық билік тарапынан қабылданды. Қазақ тілі мен ұлттық мәдениеттің дамуына қатысты да күрделі проблемалар орын алды. Тек 1991 жылдың 16 желтоқсанында Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялап, халықаралық қауымдастық мойындаған егемен мемлекетке айналды.
Бүгінде әлемде тәуелсіз мемлекет болып саналатын, бірақ саяси немесе экономикалық тәуелділікке ұшырап отырған елдер де кездеседі. Экономикалық қарыздың шамадан тыс өсуі, шетелдік капиталға толық тәуелділік, ақпараттық ықпалдың күшеюі және цифрлық қауіпсіздіктің әлсіздігі мемлекеттердің егемендігіне жаңа қауіптер төндіруде. Сондықтан қазіргі заманда тәуелсіздік тек әскери күшпен ғана емес, біліммен, ғылыммен, технологиямен, ұлттық экономиканың қуатымен және ақпараттық қауіпсіздікпен қорғалады.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, тәуелсіздігін жоғалтқан мемлекеттердің барлығында ортақ бірнеше себеп байқалады. Егер айтсақ, ішкі саяси алауыздық пен ұлттық бірліктің әлсіреуі. Сондай-ақ, экономикалық әлсіздік. Тағы, сыртқы күштердің ықпалына қарсы тұра алмау. Және, мемлекеттік институттардың әлсіздігі мен жемқорлық. Осындай факторлар ұштасқанда кез келген мемлекеттің егемендігіне қауіп төнеді.
Қазақстан үшін бұл тарихи тәжірибенің маңызы зор. Егемендікті сақтау үшін елдің қорғаныс қабілетін күшейту, ұлттық экономиканы әртараптандыру, ғылым мен инновацияны дамыту, мемлекеттік тілді нығайту және қоғамдағы бірлікті сақтау – басты міндеттердің бірі. Тәуелсіздік – бір ұрпақтың ғана демейік, әрбір ұрпақтың қорғауға тиіс қасиетті аманаты.
Тарих ешқашан жай ғана өткен күндердің шежіресі деп ойламау керек. Ол – келешекке бағыт сілтейтін ұстаз. Бір кезде тәуелсіздігінен айырылған мемлекеттердің тағдыры бүгінгі ұрпаққа егемендіктің қадірін ұғындырады. Азаттықтың бағасы оны жоғалтқан кезде ғана деп ойламаңдар, оны сақтау жолындағы күнделікті еңбекпен өлшенеді. Сондықтан әрбір азамат өз елінің тәуелсіздігін қорғауды тек мемлекеттің демей, өзінің де азаматтық парызы деп білуі тиіс. Себебі тәуелсіздік – ұлттың мәңгілік өмір сүруінің, өркендеуінің және әлем алдындағы абыройының басты кепілі.
Бейсенғызы Ұлықбек,
Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі