Қазақстанда жаңартылатын энергия көздерінің үлесі соңғы жылдары қарқынды өсіп келеді. Алайда ел экономикасының энергия сыйымдылығы әлі де әлемдік орташа көрсеткіштен екі есе жоғары. Green Platform Kazakhstan қауымдастығының төрағасы Сергей Агафонов Қазақстанның «жасыл» экономикаға көшу жолындағы басты проблемаларды, жылуды үнемдеудегі кемшіліктерді және неге күн электр станциясын лизингке алу мүмкін емес екенін айтты, деп хабарлайды Muztaumedia.kz.
Қазақстан «жасыл» экономикаға бет бұрып келеді. Елде жел және күн электр станциялары салынып, жаңартылатын энергия көздеріне инвестициялар тартылуда. Соңғы жылдары бұл бағыттағы көрсеткіштер де айтарлықтай жақсарды.
Алайда жаңартылатын энергия қарқынды дамып жатқанымен, энергияны тиімді пайдалану мәселесі әлі де өзекті күйінде қалып отыр. Қазақстан экономикасы өнім өндіруге әлемдік орташа көрсеткішпен салыстырғанда шамамен екі есе көп энергия жұмсайды. Ал Германиямен салыстырғанда бұл айырмашылық 3,5 есеге дейін жетеді.
ОЮЛ «Green Platform Kazakhstan» қауымдастығының төрағасы Сергей Агафоновтың пікірінше, Қазақстан үшін қазір энергияны үнемдеу мен энергия тиімділігін арттырудың нақты тетіктерін іске қосатын уақыт келді.
ВИЭ өсіп келеді, бірақ энергияны үнемдеу кенжелеп қалды
Сарапшының айтуынша, Қазақстанда экономиканы «жасылдандыру», яғни энергетикалық баланстағы таза электр энергиясының үлесін арттыру бағытындағы жағдай жаман емес.
2019 жылдан 2026 жылға дейін жаңартылатын энергия көздерінің елдің энергетикалық балансындағы үлесі 2 пайыздан қазіргі 8,5 пайызға дейін өсті. Бұл – қысқа уақыт ішіндегі айтарлықтай жоғары қарқын.
Елде жаңа жел және күн электр станциялары іске қосылып, аукциондар өткізіліп жатыр. Инвесторлармен үкіметаралық келісімдер де жасалуда.
Бірақ энергия тиімділігі мен энергияны үнемдеу мәселесінде жағдай басқаша.
— Егер бір өнім бірлігін өндіруге жұмсалатын энергетикалық ресурстардың көлеміне сүйенсек, Қазақстан экономикасының энергия сыйымдылығы әлемдік орташа көрсеткіштен екі есе жоғары. Ал Германия сияқты елдермен салыстырғанда айырмашылық 3,5 есеге жетеді. Бұл – өте үлкен алшақтық, — дейді Сергей Агафонов.
Оның пікірінше, қазіргі кезең – энергия үнемдейтін технологияларды кеңінен енгізуге ең қолайлы уақыттардың бірі. Себебі энергия тарифтері өсіп келеді, ал бұл тұтынушыларды да, бизнесті де энергияны ұтымды пайдалануға итермелейтін маңызды фактор.
— Технологиялық тұрғыдан бізде шешілмейтін мәселе жоқ. Қазіргі заманғы технологияларды трансферт арқылы әкелуге және енгізуге болады. Бірақ бізге нақты жұмыс істейтін механизмдер жетіспейді, — дейді сарапшы.
Неге Қазақстан жылуды әлі де тиімді үнемдей алмай отыр?
Энергияны үнемдеудегі ең өзекті мәселелердің бірі – жылу энергиясын тиімді пайдалану.
Сергей Агафоновтың айтуынша, бұған ең алдымен тарифтік саясаттағы айырмашылық әсер етеді.
— Жылуды тиімді үнемдей алмай отырғанымыздың бір себебі – жылу тарифтерінің электр энергиясына қарағанда айтарлықтай төмен болуы. Егер жылуды электр энергиясының баламасына қайта есептесек, бірдей энергия көлемі бес-жеті есе арзан болып шығады. Яғни киловатт-сағатпен өлшенетін бір энергияның бағасы әртүрлі, — дейді ол.
Бұл жағдай жылуды үнемдеуге деген экономикалық ынтаны әлсіретеді.
Екінші мәселе – көпқабатты үйлердегі жылу тұтынуын есептеу жүйесі. Бүгінде көптеген тұрғын үйлерде ғимараттың кіреберісінде бір ғана ортақ жылу есептегіші орнатылған. Оның көрсеткіші кейін барлық пәтерге бөлінеді.
Ал кімнің жылуды үнемдегені, кімнің артық пайдаланғаны нақты ескерілмейді.
Мәселен, бір тұрғын пәтеріндегі температураны реттеп, жылуды үнемдеуге тырысса, екіншісі бөлме ыстық болғандықтан терезесін ашып қоюы мүмкін. Бірақ мұндай айырмашылықтардың барлығы түпкілікті төлемде толық көрініс таппайды.
— Тек 2026 жылы ғана көппәтерлі үйлерде жылу энергиясын жеке есепке алуды енгізу бағдарламасы бекітілді. Негізінде мұндай талаптар салалық ережелерде бұрыннан бар еді, — дейді қауымдастық төрағасы.
Сондықтан сарапшы бұл мәселені кешенді түрде шешу қажет деп санайды. Оның пікірінше, ең алдымен энергияны үнемдеуге нақты ынталандыратын экономикалық тетіктер қажет.
Электр станцияларындағы босқа кетіп жатқан энергия
Қазақстан энергетикасындағы тағы бір маңызды мәселе – электр станцияларындағы отынды пайдалану тиімділігі.
Сергей Агафонов энергия өндіруші ұйымдарды екінші реттік жылуды пайдалануға ынталандыру қажет екенін айтады.
Мұндай технологиялар отынның меншікті шығынын азайтуға мүмкіндік береді. Бұл Қазақстан энергетикасы үшін ғана емес, тұтастай ұлттық экономика үшін маңызды мәселе.
— Бүгінде біз екінші реттік жылуды іс жүзінде жеткілікті деңгейде пайдаланбаймыз. Ал Германия мен Қытайда мұндай технологияларды қолдану электр станциялары үшін міндетті талаптардың бірі болып саналады, — дейді сарапшы.
Оның айтуынша, мұндай мысалдар аз емес. Қазақстанға энергия үнемдеу саласында қосымша ынталандыру тетіктерін енгізу қажет.
Қазақстанға «шатырлық» энергетика не үшін керек?
Жаңартылатын энергия көздерін дамытуда Қазақстан ірі электр станцияларымен ғана шектелмеуі керек. Сарапшы елде бөлінген генерацияға, яғни энергияны тұтынушыға жақын жерде өндіруге басымдық беру қажет екенін атап өтті.
Қазіргі уақытта негізінен ірі жел және күн электр станциялары салынып жатыр. Бірақ генерацияны энергетикалық желі бойынша кеңінен тарату энергожүйенің тұрақтылығын арттыра алады.
Бұл жерде әңгіме шатырлық генерация туралы болып отыр. Яғни ғимараттардың шатырларына шағын күн электр станцияларын орнату, сондай-ақ жеке үйлер мен кәсіпкерлердің өз қажеттілігі үшін шағын генерация көздерін дамыту.
— Бұл бағытпен де белсенді түрде айналысуымыз қажет. 2024 жылы тиісті заңнамалық өзгерістер қабылданды. Электр энергиясының тарифтері де өсіп, белгілі бір деңгейде энергияны үнемдеуге ынталандыра бастады. Бірақ енді бізге қаржылық механизмдер қажет, — дейді Сергей Агафонов.
«Тракторды лизингке аламыз, ал күн станциясын неге алмаймыз?»
Сарапшының пікірінше, Қазақстандағы бөлінген генерацияның дамуын тежеп отырған басты мәселелердің бірі – қолжетімді қаржыландыру құралдарының жоқтығы. Соның ішінде күн электр станцияларын орнатуға арналған лизинг тетігі әлі де толық қалыптаспаған. Сергей Агафонов бұл жағдайды нақты мысалмен түсіндірді.
— «Даму» қорында лизинг бағдарламасы бар. Бірақ сол бағдарлама арқылы алуға болатын жабдықтардың тізімінде күн электр станциялары әлі жоқ. Бұл – нонсенс. Біз тракторды лизингке ала аламыз, ал дәл сондай схема бойынша күн электр станциясын орната алмаймыз. Бұл, шынымен де, түсініксіз жағдай, — дейді ол.
Сарапшының пікірінше, егер мемлекет пен қаржы институттары шағын күн станцияларына, шатырлық генерацияға және энергия үнемдейтін технологияларға қолжетімді несие мен лизинг ұсынса, бұл нарықтың дамуы айтарлықтай жылдамдар еді.
Көмірден бас тарту оңай болмайды
Қазақстан энергетикасы қазір бірнеше үлкен сын-қатермен бетпе-бет келіп отыр. Оның бірі – инфрақұрылымның айтарлықтай тозуы. Сонымен бірге елге энергетикалық жүйені жаңғыртып, көмірге негізделген дәстүрлі генерацияны біртіндеп заманауи әрі экологиялық таза технологиялармен алмастыру қажет.
Көмір электр энергетикасының негізгі көздерінің бірі болғанымен, ол үлкен көміртек ізін қалдырады. Энергетикалық ауысу, жаңа электр станцияларын салу және ескі инфрақұрылымды жаңарту қомақты инвестицияны талап етеді. Мұның бәрі, өз кезегінде, тарифтердің өсуіне әсер етеді.
Бірақ Сергей Агафонов мұндай өзгерістердің екінші жағы да бар екенін айтады.
Тарифтердің өсуі баламалы энергетиканың дамуына, энергияны үнемдеуге және тұтынушылардың өз шығындарын азайтудың жаңа жолдарын іздеуіне ынталандырады.
— Мұның бәрі уақыт өте келе қалыптасады. Қазақстан энергетикасының дамуы көптеген мемлекеттер жүріп өткен заңды жолмен келе жатыр. Бізде инфрақұрылымның тозуы да, энергетикалық ауысуға байланысты сын-қатерлер де бар. Сондықтан дәстүрлі көмір генерациясын біртіндеп заманауи технологиялармен алмастыруымыз қажет, — дейді сарапшы.
2060 жылға дейінгі мақсат: көміртексіз экономика
Қазақстан алдағы онжылдықтарда «жасыл» экономикаға көшуді жеделдетуі тиіс. Ел 2060 жылға қарай көміртек бейтараптығына қол жеткізуді мақсат етіп отыр.
Бұл мақсатқа жету үшін тек ірі жел және күн электр станцияларын салу жеткіліксіз. Сарапшының пікірінше, энергияны тиімді пайдалану, жылуды үнемдеу, екінші реттік жылуды қолдану және шағын генерацияны дамыту қатар жүруі керек.
— Сондықтан дәл қазір қажетті механизмдер мен ынталандыру тетіктерін енгізуге ең қолайлы уақыт. Біз бұл бағытта жұмыс істеп жатырмыз, — дейді Сергей Агафонов.
Ол басқаратын Green Platform Kazakhstan қауымдастығы экономиканы «жасылдандыруға», энергияны үнемдеуге және энергия тиімділігін арттыруға мүдделі ұйымдар мен бизнес өкілдерін біріктіреді.
Сарапшының айтуынша, Қазақстанның «жасыл» экономикаға көшуі – тек экологиялық бастама емес. Бұл ел экономикасының бәсекеге қабілеттілігіне, энергетикалық қауіпсіздігіне және ресурстарды тиімді пайдалануына тікелей қатысты мәселе.
Бүгінде Қазақстан үшін басты сұрақ – «жасыл» энергетика қажет пе деген мәселе емес. Оның қажеттілігіне күмән жоқ. Ендігі мәселе – энергетикалық ауысуды қандай қарқынмен және қандай экономикалық механизмдердің көмегімен жүзеге асыру керектігінде.
Жаңартылатын энергияның үлесі өсіп келеді. Бірақ энергияны ысырап етуді азайтпай, жылуды тиімді есептемей және азаматтар мен бизнеске өз энергиясын өндіруге қолайлы жағдай жасамай, «жасыл» экономиканың толыққанды нәтижесіне қол жеткізу қиын.
Сондықтан сарапшы көтерген мәселе күн тәртібіндегі ең маңызды сауалдардың бірін алға шығарады: Қазақстан жаңа электр станцияларын салумен қатар, бар энергияны үнемдеуді де үйрене ала ма?
