Қазақстан – ең ірі борышкер
ТМД елдері компанияларының Ресей бизнесі алдындағы жиынтық берешегі 967 млрд рубльге (шамамен 5,2 трлн теңге) жеткен. Бір жыл ішінде бұл көрсеткіш 40 пайызға өскен. Елдер арасында Қазақстан бірінші орында тұр. Одан кейін:
- Беларусь – 327,3 млрд рубль;
- Өзбекстан – 81,7 млрд рубль;
- Армения – 65 млрд рубль;
- Қырғызстан – 52,3 млрд рубль.
Осы бес елдің үлесіне Ресей алдындағы барлық қарыздың шамамен 96 пайызы тиесілі. Айта кету керек, сөз мемлекеттік қарыз туралы емес, жеке компаниялар арасындағы коммерциялық міндеттемелер жөнінде болып отыр.
Ресейдің де қарызы бар
Сарапшылардың айтуынша, аталған соманың бәрі мерзімі өткен берешек емес. ТМД елдері компанияларының Ресей бизнесі алдындағы жалпы қарызының тек 43 млрд рубльге жуығы ғана кешіктірілген төлемдер санатына кіреді. Бұл жалпы көлемнің шамамен 4,5 пайызы. Сонымен қатар Ресей компанияларының да ТМД елдеріндегі кәсіпорындар алдында қарызы бар. 2026 жылғы маусымда олардың берешегі 506 млрд рубльден асып, бір жылда 25 пайызға көбейген. Дегенмен ТМД компанияларының Ресей бизнесі алдындағы міндеттемелері Ресей компанияларының қарсы берешегінен шамамен 1,9 есе жоғары болып отыр.
Қарыздың өсуіне не себеп?
Сарапшылар берешектің ұлғаюын ең алдымен сауда көлемінің артуымен байланыстырады. Мәселен, 2026 жылдың алғашқы жартысында Ресей мен Қазақстан арасындағы тауар айналымы 7 пайызға өсіп, 13,2 млрд долларға жеткен.
Мамандардың пікірінше, санкциялық шектеулер күшейгеннен кейін халықаралық төлемдерді жүргізу қиындаған. Банктер тексеруді күшейтіп, төлем бағыттары күрделене түскен. Соның салдарынан тауар жеткізілгеннен кейін оның ақысы бірнеше айдан соң ғана төленетін жағдайлар жиілеген. Бұған қоса Ресей компаниялары Қытай мен Түркия өндірушілерімен бәсекелесу үшін сатып алушыларға төлемді кейінге қалдыру мүмкіндігін жиі ұсынып келеді. Бұл да дебиторлық берешектің өсуіне әсер етіп отыр.
Сарапшылар алаңдауға негіз жоқ дейді
Мамандар әзірге жағдайды дағдарыс ретінде бағаламайды. Олардың пікірінше, серіктес елдер экономикаларының өсуі компаниялардың өз міндеттемелерін орындауына мүмкіндік береді. Сонымен қатар қаржыландыру немесе валюталық есеп айырысу мәселелері туындаған жағдайда тәуекелдер сақталатыны атап өтілді. Осыған байланысты экспорттаушыларға серіктестерінің төлем қабілетін мұқият бағалау ұсынылады.
Сарапшылардың айтуынша, Қазақстан бойынша тіркелген 401,3 млрд рубль көлеміндегі көрсеткіш негізінен компаниялар арасындағы коммерциялық міндеттемелердің көлемін көрсетеді. Бұл соманың барлығы мерзімі өткен қарыз дегенді білдірмейді.