Сот жұмысы туралы сөз болғанда, әдетте әділеттілікті қалпына келтіру жайлы айтылады. Алайда кейбір қылмыстар бар, олардан кейін ең қатаң үкімнің өзі адамның жоғалтқанын қайтара алмайды.
Солардың қатарына балалардың жыныстық қол сұғылмаушылығына қарсы жасалатын қылмыстар жатады.
Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының мәліметінше, соңғы үш жылда елімізде кәмелетке толмағандардың жыныстық қол сұғылмаушылығына қарсы 2,5 мыңнан астам қылмыс тіркелген. 2023 жылы мұндай 876 қылмыс тіркелсе, 2024 жылы да дәл осындай көрсеткіш сақталған. Ал 2025 жылы олардың саны 9,6%-ға төмендеп, 790 жағдайды құрады, деп хабарлайды Muztaumedia.kz.
Алайда, Qazaq Expert Club-тың құқықтық мәселелер жөніндегі шақырылған сарапшысы, судья Динара Құйқабаеваның айтуынша, ресми статистикаға құқық қорғау органдарына белгілі болған қылмыстар ғана енеді.
Оның сөзінше, мұндай қылмыстардың едәуір бөлігін баланың ең жақын ортасындағы адамдар жасайды, әрі бұл көбіне бала үшін ең қауіпсіз орын болуы тиіс өз үйінде орын алады.
«Қоғам балалардың қауіпсіздігін талқылағанда көбіне: “Неліктен бала үндемеді?” деген сұрақ қояды. Меніңше, одан да маңызды сұрақ – ересектер неге байқамады?
Біз балаларды бейтаныс адамдармен сөйлеспеуге, көшеде сақ болуға, бөтен көлікке отырмауға үйретеміз. Бұл ережелердің бәрі өте маңызды. Бірақ сот тәжірибесі көрсеткендей, қауіп әрдайым сырттан келе бермейді,» – дейді Динара Құйқабаева.
Судья ретінде көп жылдық тәжірибесінде ол осындай істерде сот әрдайым оқиғаның соңғы кезеңіне айналатынын түсінген.
Іс сотқа түскен кезде қылмыс әлдеқашан жасалып қояды, бала ауыр психологиялық жарақат алады, ал ересектер бір ғана сұраққа жауап іздейді: осының алдын алуға болар ма еді?
Көп жағдайда бұл сұрақтың жауабы – иә.
Судьяның айтуынша, балалар бастан өткерген жағдайды сирек жағдайда ашық айтып береді. Оларға қорқынышын, ұят сезімін немесе кінә сезімін сөзбен жеткізу қиын. Бірақ көбіне олар мұны өз мінез-құлқы арқылы көрсетеді.
«Бала тұйықталып кетеді, ұйқысы бұзылады, белгілі бір адамнан қашқақтай бастайды, бұрын өзін қауіпсіз сезінген жерге барудан кенет бас тартады. Әрине, мұндай өзгерістер әрдайым қылмыстың белгісі емес. Бірақ олар әрқашан ересектердің ерекше мұқият болуын талап етеді.
Кейде бала дәл осылай көмек сұрауға тырысады», – дейді сарапшы.
Динара Құйқабаева соттағы қызметі барысында бір сұраққа қайта-қайта оралатынын жасырмайды: оқиғаның өрбуін не өзгерте алар еді?
Оның пікірінше, жауап күрделі құқықтық тетіктерде емес.
«Көп жағдайда біреудің балаға мұқият назар аударуы, оның сөзін байыппен қабылдауы, мінез-құлқындағы өзгерістерді елемей қоймауы немесе араласудан қорықпауы жеткілікті болар еді», – дейді судья.
Сарапшының айтуынша, мемлекет кәмелетке толмағандарды қорғау шараларын жүйелі түрде күшейтіп, заңнаманы жетілдіріп, балаларға қарсы жасалатын қылмыстар үшін жауапкершілікті қатаңдатып келеді. Дегенмен заңның мүмкіндігі шексіз емес.
«Түсіну маңызды: заң қылмыс жасалғаннан кейін ғана іске қосылады. Баланы шынайы қорғау әлдеқайда ертерек басталуы керек: отбасында, мектепте, балабақшада, спорт секциясында, дәрігердің қабылдауында. Яғни, жанында алаңдатарлық белгілерді байқай алатын ересек бар кез келген жерде», – деп атап өтті ол.
Судьяның пікірінше, ең күрделі мәселелердің бірі – жақын адамдардың үнсіз қалуы.
Қоғам жиі неліктен анасы бірден полицияға жүгінбейді? деген сұрақ қояды. Бұған түрлі себеп болуы мүмкін: қорқыныш, қаржылық тәуелділік, туыстардың қысымы, отбасын сақтап қалуға деген ұмтылыс немесе көмек алуға сенбеу.
Бірақ ересектер күмәнданып жүргенде, бала қауіпті жағдайда өмір сүруін жалғастыра береді.
Бұл мәселені ресми статистика да растайды.
Тек 2024 жылдың өзінде балаларды тәрбиелеу және қорғау жөніндегі міндеттерін тиісінше орындамағаны үшін 99 мыңға жуық ата-ана әкімшілік жауапкершілікке тартылған. Ал 2025 жылдың бірінші тоқсанында кәмелетке толмағандардың құқықтарына қол сұғатын жеті мыңнан астам әкімшілік құқық бұзушылық тіркелген. Олардың басым бөлігі балаларды тәрбиелеу мен қорғау жөніндегі міндеттердің орындалмауына байланысты болған.
Динара Құйқабаеваның пікірінше, бұл көрсеткіштер ересектердің жауапкершілігі балаларды қорғау саласындағы ең өзекті мәселелердің бірі болып қала беретінін көрсетеді.
Сонымен қатар, оның айтуынша, ата-аналар өздері ойлағаннан әлдеқайда көп нәрсе істей алады.
«Арнайы заңгерлік білімнің қажеті жоқ. Баланың жеке шекарасын құрметтеу, оны ішкі қарсылығын тудыратын әрекеттерге мәжбүрлемеу, қауіпсіздік туралы сабырлы сөйлесу, мінез-құлқындағы кез келген өзгеріске мұқият қарау және ең бастысы – үйде сенім атмосферасын қалыптастыру маңызды.
Бала қиын жағдайда оған сенетінін, айыптамайтынын және міндетті түрде қорғайтынын білуі керек», – дейді судья.
Сөз соңында Динара Құйқабаева әділ сот қылмысқа құқықтық баға беріп, бұзылған құқықты қалпына келтіре алатынын, бірақ баланың жоғалтқан қауіпсіздік сезімін қайтара алмайтынын атап өтті.
«Әрбір сот үкімі қазірдің өзінде зардап шеккен баланы қорғайды. Бірақ баланы шын мәнінде қылмыс жасалмай тұрып қана қорғауға болады. Сондықтан ең маңызды рөл сотқа емес, баланың жанындағы ересектерге тиесілі. Кейде дер кезінде қойылған бір ғана сұрақ тұтас бір адамның тағдырын өзгерте алады», – деп қорытындылады судья.