Қырғызстан президенті Садыр Жапаровтың соңғы сұхбаттары мен мәлімдемелері әлеуметтік желіде қызу талқыланып жатыр. Қырғызстан мемлекет басшысының айтқан сөздері елдегі сайлау, сыртқы саясат, Қытаймен қарым-қатынас, теміржол құрылысы, мемлекеттік қарыз және бұрынғы серіктесі Камчыбек Ташиевке қатысты мәселелер төңірегінде жаңа пікірталас туғызды. Әлеуметтік желіде Жапаровтың командасына қарата сын айту азаяр емес. Өйткені саяси тұлға саналатын президенттің сұхбат беру деңгейі үнемі дауға себепкер болып келеді, деп жазады Muztaumedia.kz.
Президенттің соңғы сөздеріне қатысты сын айтушылардың пікірінше, оның әрбір жаңа сұхбаты қоғамдағы сұрақтарды азайтудың орнына, керісінше, көбейтіп отыр.
Ең көп талқыланған тақырыптардың бірі – президенттік сайлау.
Жапаровтың «кез келген адам президенттік сайлауға қатыса алады» деген мазмұндағы сөзі қоғамның бір бөлігінің күмәнін туғызды. Сыншылар мұны елдегі саяси бәсекенің нақты жағдайымен салыстыру қажет деп есептейді.
Бұл мәселе әсіресе 2026 жылғы саяси оқиғалардан кейін өзекті болып отыр. Ақпанда президент Жапаров Камчыбек Ташиевті қызметінен босатты. Бұған дейін бірқатар қоғам және саясат қайраткерлері мерзімінен бұрын президент сайлауын өткізуді талап еткен «75 хаты» жарияланған болатын. Осы бастаманың бірнеше қатысушысы ұсталды деген ақпарат тарады.
Осы жағдай аясында «кез келген азаматтың президенттік сайлауға қатысуына мүмкіндік бар» деген мәлімдеме қоғам үшін ерекше маңызды болып көрінеді. Өйткені демократиялық сайлаудың басты өлшемі – тек заң жүзіндегі мүмкіндік емес, кандидаттардың саяси бәсекеге нақты және кедергісіз қатыса алуы.
Темір жол жобасы және тәуелсіздік мәселесі
Жапаровтың Қытай–Қырғызстан–Өзбекстан теміржолына қатысты айтқандары да қоғам назарын аударды.
Жақында президент Қытай тарапының бастапқы кезеңде жобаны бастауға асықпағанын, ал Мәскеудің ұстанымы маңызды болғанын айтты. Оның сөзінше, Ресей қарсы болған жағдайда жобаны жүзеге асыру қиын болатыны жөнінде Қытай елшісі пікір білдірген. Бұл ақпаратты бірқатар БАҚ жариялады.
Алайда темірж ол жобасы Қырғызстан үшін стратегиялық маңызы өте жоғары жоба саналады. Бұған дейін Жапаровтың өзі бұл бағыт елді көлік тұйығынан шығарып, маңызды транзиттік мемлекетке айналдыратынын айтқан.
Сондықтан президенттің соңғы мәлімдемелері қоғамда басқа бір сұрақты күшейтті: егер стратегиялық инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруда көрші ірі державалардың ұстанымы шешуші болса, онда Қырғызстанның экономикалық және саяси дербестігі қаншалықты деңгейде?
Бұл сұраққа бір ғана сұхбат арқылы жауап беру мүмкін емес. Дегенмен президенттің сөзі қоғамда осындай пікірталасқа негіз болып отыр.
Ташиев және «коррупциямен күрес» цифрлары
Жапаровтың Камчыбек Ташиевке қатысты мәлімдемелері де назардан тыс қалмады.
Бір кездері Жапаров пен Ташиев биліктегі ең жақын саяси одақтастар ретінде қарастырылды. Алайда 2026 жылы олардың саяси жолдары екіге бөлінді. Жапаров Ташиевті қызметінен босатып, оның айналасындағы адамдардың әрекетін де сынға алды.
Ташиев бұған дейін коррупциямен күрес және мемлекетке қайтарылған активтер көлеміне қатысты түрлі цифрлар жариялаған болатын. Қазір сол көрсеткіштердің дұрыстығына қатысты сұрақтар қойылып жатыр.
Алайда мұнда маңызды нәрсе бар: активтердің нақты нарықтық құны мен мемлекетке қайтарылған соманы салыстыру үшін әрбір нысан бойынша тәуелсіз аудит пен ресми құжаттар қажет. Сондықтан «цифрлар әдейі үш есе көтерілді» деген пікірді әзірге дәлелденген факт ретінде емес, қоғамдық күдік немесе сын ретінде қарастырған жөн.
Мемлекеттік қарыз туралы сұрақ
Президенттің мемлекеттік сыртқы қарызға қатысты бұрынғы және қазіргі мәлімдемелері де салыстыруды қажет етеді.
Бұған дейін Жапаров қарыз мәселесін қысқа мерзімде шешу туралы оптимистік пікір айтқан еді. Ал қазіргі мәлімдемелерде қарызды өтеу мерзімдерінің ұзартылуы туралы сөз болуы қоғамда «бұрынғы уәделер неге өзгерді?» деген сауал туғызады.
Бұл жерде де нақты сандар мен қарыз құрылымын қарамай тұрып, біржақты қорытынды жасау дұрыс емес. Мемлекеттік қарыздың мерзімі, пайыздық мөлшерлемесі, қайта құрылымдау шарттары және бюджеттік міндеттемелер – жеке-жеке талдауды қажет ететін мәселелер.
Болтурук мәселесі жаңа дау тудыруы мүмкін
Жапаровтың бұрынғы «Кумтөр» жобасының басшылығында болған Тенгиз Болтурук туралы айтқан сөздері де қоғамның қызығушылығын арттырды.
Президенттің бірқатар мәлімдемелерінен кейін Болтурук тарапынан жауап болуы мүмкін деген болжамдар айтылуда. Бірақ әзірге бұл – болжам ғана. Сондықтан оның атынан нақты жауап немесе айыптау жарияланғанға дейін қандай да бір қорытынды жасауға ерте.
Негізгі мәселе – президенттің сөздері мен қоғамның сенімі
Жапаровтың сұхбаттарына қатысты басты мәселе оның «ляптары» ғана емес. Негізгі мәселе – мемлекет басшысының әрбір сөзі қоғамның билікке деген сеніміне қалай әсер ететіні.
Президенттің кез келген мәлімдемесі жеке адамның пікірі ретінде қабылданбайды. Ол мемлекет басшысының сөзі болғандықтан, ішкі саясатқа да, сыртқы қатынастарға да, экономикаға да әсер етуі мүмкін.
Сондықтан президент командасының алдында маңызды міндет тұр: мемлекет басшысының сұхбаттарын алдын ала кәсіби тұрғыдан дайындау, даулы мәселелер бойынша нақты деректермен қамтамасыз ету және айтылған сөздердің ықтимал саяси салдарын бағалау.
Жапаровтың соңғы сұхбаттарының толық нұсқасы әлі де егжей-тегжейлі талдауды қажет етеді. Әлеуметтік желілерде тараған қысқа үзінділер арқылы тұтас сұхбатқа баға беру дұрыс емес.
Бірақ қазірдің өзінде бір нәрсе анық: президенттің әрбір жаңа сөзі Қырғызстандағы билік, сайлау, тәуелсіздік және саяси бәсекелестік туралы пікірталасты қайта қыздырып отыр.
Ал қоғам үшін ең маңыздысы – эмоция емес, нақты жауаптар мен дәлелді деректер.
Өйткені президенттің сөзіне халық сенуі үшін билікке ең алдымен оның өз сөздерінің салмағын түсіну қажет.