Қазақстанда үшінші елдерден бірқатар құрылыс материалдарын әкелуге тыйым салынғанына төрт айға жуық уақыт өтті.
Тыйым цементтің жекелеген түрлеріне, құрылыс ерітінділері мен бетондарына, табиғи тастан жасалған бұйымдарға, гипс плиталары мен табақ шыныға қатысты. ЕАЭО елдерінен жеткізілетін өнімдерге бұл шектеу қолданылмайды. Шара Өнеркәсіп және құрылыс министрінің 2026 жылғы 15 мамырдағы №237 бұйрығы негізінде қараша айының соңына дейін қолданылады, деп жазады Muztaumedia.kz.
Әзірге оны ұзарту туралы ресми мәлімдемелер болған жоқ. Алайда дәл қазір нарықты одан әрі қорғау туралы шешім қабылдамас бұрын, бұл шараның тиімділігін қандай критерийлер бойынша бағалау қажет деген сұрақ туындайды.
Qazaq Expert Club-тың құрылыс және жылжымайтын мүлік саласындағы сарапшысы Диляра Сейітнұрованың айтуынша, ішкі нарықты қорғаудың логикасы түсінікті: егер импорттық өнімнің бір бөлігі нарықтан кетсе, босаған сұранысты отандық өндіруші қамтамасыз етуі тиіс. Кәсіпорындар өндірістік қуаттарын көбірек жүктей алады, ал жаңа қуаттарға инвестиция салу тартымды бола түседі.
Алайда оның айтуынша, құрылыс материалдары нарығының әртүрлі сегменттері бүгінде мүлде әртүрлі жағдайда тұр.
«Ең қолайлы жағдай цемент нарығында қалыптасқан. 2025 жылы елде рекордтық 14,4 млн тонна цемент өндірілді, ал өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейі шамамен 92,5%-ды құрайды. Импорт пен экспорт көлемі шамалас – әрқайсысы 1,1–1,2 млн тонна деңгейінде. Яғни бұл сегментте Қазақстанның қуатты өндірістік базасы қазірдің өзінде бар, сондықтан үшінші елдерден жеткізілетін өнімнен қосымша қорғау жағдайды түбегейлі өзгертпейді», – дейді сарапшы.
Шыны нарығындағы жағдай мүлде басқа. Қызылордада Orda Glass – елдегі табақ шыны шығаратын жалғыз ірі өндіріс жұмыс істейді.
Алайда бір кәсіпорын сұраныстың бүкіл көлемін және нарыққа қажетті өнім түрлерінің барлығын қамтамасыз етуге жеткіліксіз. Тонирленген, шыңдалған және энергия үнемдейтін шыны әлі де ішінара шетелден жеткізіледі.
Сарапшы келтірген Құрылыс салушылар одағының бағалауынша, гипсокартон мен құрғақ қоспалар бойынша отандық кәсіпорындар сұраныстың шамамен 60–65%-ын қамтамасыз етеді. Өңделген тасқа қатысты жағдай да ұқсас: Қазақстанда өз шикізаты бар, алайда терең өңделген өнімнің бір бөлігі импортталады.
Осылайша, парадокс қалыптасады: отандық өндіріс жақсы дамыған сегменттерде қосымша қорғауға қажеттілік төмен. Ал импортты шынымен алмастыру қажет сегменттерде ішкі өндірістік қуат әзірге жеткіліксіз.
Ал тыйым бұл жағдайды тез өзгерте алмайды.
«Негізгі мәселе – өнеркәсіптік және сауда саясатының уақыт көкжиектері әртүрлі. Шектеу алты ай қолданылады, ал өндірістік кәсіпорын бірнеше жыл ішінде құрылады. Белгілі бір импорт түрі жарты жылға шектелді екен деп, бизнес жаңа зауытқа инвестиция сала қоюы екіталай. Кәсіпорын іске қосылғанға дейін нарықтағы ережелер өзгеріп, шетелдік тауар қайта оралуы мүмкін», – деп түсіндіреді Сейтнурова.
Жаңа өндірісті іске қосу үшін инвесторға ұзақ мерзімді әрі болжамды ережелер, шикізат пен энергияға қолжетімділік, ұзақ мерзімді қаржыландыру және бірнеше айға емес, бірнеше жылға сенім артуға болатын түсінікті өткізу нарығы қажет.
Сонымен қатар Қазақстан үшін импортталатын құрылыс материалдарының бәрін өз ішінде өндіру экономикалық тұрғыдан тиімді емес екенін түсіну қажет. Өнімнің кейбір түрлері бойынша елде өз шикізаты, жеткілікті ішкі нарық және бәсекеге қабілетті өндіріс құруға қажетті жағдайлар бар. Ал басқа өнімдер үшін жеке зауыт салу сұраныс көлемімен салыстырғанда тым қымбатқа түсуі мүмкін.
«Импортты табысты алмастырудың мысалы құрылыс саласының өзінде бар. Қызылордада Orda Glass зауытының іске қосылуы Қазақстанға табақ шынының өз өндірісін құруға мүмкіндік берді. Бұған дейін нарық импортқа тәуелді болса, өндіріс іске қосылғаннан кейін қалыңдығы төрт миллиметрлік табақ шынының бағасы бір шаршы метріне 2 200 теңгеден 1 250 теңгеге дейін төмендеді», – дейді Диляра Сейітнұрова.
Алайда ол бұл кәсіпорынның қысқа мерзімді тыйымның нәтижесінде пайда болмағанына да назар аударады. Жобаны жүзеге асыру үшін бірнеше фактор тоғысты: инвестор, шикізат, өндірістік инфрақұрылым және өткізу нарығы.
Дәл осы мысал импортты шектеу мен нақты импортты алмастырудың арасындағы түбегейлі айырмашылықты көрсетеді.
Бірінші жағдайда мемлекет нарықтағы шетелдік тауар көлемін әкімшілік жолмен азайтады. Екінші жағдайда қажетті көлемді, сапаны және бәсекеге қабілетті бағаны қамтамасыз ете алатын отандық өндіруші пайда болады.
Ал ішкі ұсыныс жеткіліксіз сегментте импортты шектеу кері әсер беруі мүмкін. Жергілікті өндіруші сыртқы жеткізушілермен бәсекелесіп тұрған кезде, импорт бағаның айтарлықтай өсу мүмкіндігін тежейді. Әсіресе бір ғана ірі өндіруші немесе аз ғана жеткізуші жұмыс істейтін нарықтар үшін бұл өте маңызды.
Сала өкілдері мұндай тәуекел туралы бұған дейін де ескерткен. Сарапшының айтуынша, Қазақстан құрылысшылар одағы шектеулер аясында құрылыс материалдарының ықтимал қымбаттауын 25–30% деңгейінде бағалаған.
Сондықтан түпкі мақсат отандық құрылыс материалдары өнеркәсібін дамыту болса, импортты шектеу осындай саясаттың құралдарының бірі болуы мүмкін, бірақ оның орнын алмастырмауы тиіс.
«Инвесторларға бірнеше жылдық перспектива қажет. Олар уақытша шектеулер аяқталғаннан кейін нарықтың қандай болатынын, кәсіпорын қолжетімді қаржыландыру ала ала ма, энергия қанша тұрады, қажетті шикізат бар ма және зауыт тұрақты әкімшілік қорғаусыз импортпен бәсекелесе ала ма – осының бәрін түсінуі керек. Осы сұрақтарға жауап пайда болған кезде ғана импортты жай ғана шектеу емес, нақты импортты алмастыру туралы айтуға болады», – деп қорытындылайды Сейітнұрова.