Тарихи деректерде 1923 жылы Орынборда Ахмет Байтұрсынұлының 50 жылдығына байланысты болған тосын оқиға туралы мәлімет бар. Сол кезде небәрі жиырма жастан енді асқан Сәбит Мұқанов мерейтойға қарсы шыққан студенттер тобының қатарында болған. Кейін бұл оқиғаны Мұқановтың өзі «Өмір мектебі» мемуарлық шығармасында жазып қалдырған.
Ахмет Байтұрсынұлының 50 жылдық мерейтойы қазақ қоғамы үшін аса маңызды тарихи оқиға болды. Ғалымның мерейтойы алғаш рет 1922 жылдың қыркүйегінде Ташкентте аталып өткен. Ал Орынбордағы негізгі мерекелік шара 1923 жылдың қаңтарында ұйымдастырылды. Деректерде 28 қаңтарда Я.Свердлов атындағы клубта өткен салтанатты жиынға қазақ зиялыларымен бірге басқа да ұлт өкілдерінің қатысқаны айтылады.
Алайда бұл мерейтойдың ұйымдастырылуы оңай болған жоқ. Ол кезеңде кеңестік билік пен қазақ зиялыларының арасындағы саяси қайшылық әлі де өткір еді. Ахмет Байтұрсынұлының Алаш қозғалысының жетекші тұлғаларының бірі болуы оның қоғамдық-саяси беделіне қатысты түрлі пікірдің қалыптасуына себеп болды.
Осы ортада Орынбордағы рабфак студенттері де екіге бөлінген. Бір топ Ахмет Байтұрсынұлының еңбегін жоғары бағалап, мерейтойды қолдаса, екінші топ оның Алаш қозғалысымен байланысын алға тартып, мерейтой өткізуге қарсы болған.
Сол қарсы топтың ішінде Сәбит Мұқанов та болды.
«Шіріген көкөністерді газетке орап алдық»
Бұл оқиғаның ең таңғаларлық тұсы — мерейтойға қарсы студенттердің жиынға арнайы дайындалып баруы. Сәбит Мұқанов бұл жағдайды ондаған жыл өткен соң өзінің «Өмір мектебі» шығармасында еске алады. E-history.kz жариялаған зерттеу материалында Мұқановтың сол естелігінен үзінді келтіріледі.
Мұқановтың баяндауынша, студенттер Ахмет Байтұрсынұлының мерейтойына қарсы шығуға алдын ала дайындалып, шіріген қырыққабат пен басқа да көкөністерді газетке орап алып барған.
Жоспар бойынша мерейтойда Смағұл Сәдуақасов Ахмет Байтұрсынұлы туралы баяндама жасауы тиіс болған.
Сәдуақасов сөзін бастаған кезде студенттер президиумға қарай шіріген көкөністерді лақтыра бастаған. Соның салдарынан жиынның тыныштығы бұзылып, сол отырыстың қалыпты өтуіне кедергі келген. Мұқановтың өз естелігінде бұл әрекеттен кейін сол кештің салтанатты түрде өтпей қалғаны баяндалады.
Бұл дерек кейін әртүрлі нұсқада тарады. Кейбір жарияланымдарда «Ахмет Байтұрсынұлына шіріген жұмыртқа лақтырылды» деген ақпарат кездеседі. Алайда Мұқановтың естелігіне сүйенген деректерде шіріген қырыққабат пен басқа көкөністер туралы айтылады. Сондықтан оқиғаны жазғанда осы нұсқаны ұстанған жөн.
Мұқанов неге Ахмет Байтұрсынұлына қарсы болды?
Бұл оқиғаны бүгінгі көзқараспен ғана бағалау тарихи жағдайды толық түсінуге мүмкіндік бермейді.
1920-жылдардың басында кеңестік Қазақстанда «таптық күрес» ұғымы қоғамдық өмірдің барлық саласына ене бастаған еді. Жас кеңестік интеллигенция өкілдерінің арасында да қазақ зиялыларының қызметіне қатысты әртүрлі көзқарас қалыптасты.
Сәбит Мұқанов сол кезеңде революциялық-таптық көзқарасты жақтаған жастардың бірі болды. Ол Ахмет Байтұрсынұлын ең алдымен Алаш қозғалысының жетекшілерінің бірі ретінде қабылдады.
Кейін Мұқанов өзінің публицистикалық мақалаларында да осы ұстанымын ашық білдірді. Зерттеулерде оның 1923 жылы жазған «Қара тақтаға жазылып жүрмеңдер, шешендер» мақаласында Ахмет Байтұрсынұлы және басқа да қазақ зиялыларының әлеуметтік шығу тегіне таптық өлшеммен баға бергені көрсетіледі.
Яғни жас Сәбиттің әрекетін жеке адамға деген өшпенділіктен ғана туған қадам деп түсіндіру жеткіліксіз. Оның артында сол кездегі кеңестік идеологияның ықпалы, Алаш қозғалысына қатысты саяси көзқарас және жастар арасындағы таптық тартыс тұрды.
Бірақ Ахметтің мерейтойы бәрібір өтті
Осы жерде жиі жіберілетін бір тарихи қателік бар.
«Сәбит Мұқанов бастаған студенттер мерейтойды өткізбеуге әрекет жасап, Ахмет Байтұрсынұлының 50 жылдығы өтпей қалды» деген тұжырым толық дұрыс емес.
Себебі Мұқановтың естелігінде айтылатын оқиға — мерейтойға байланысты ұйымдастырылған белгілі бір жиынның бұзылуы. Ал Ахмет Байтұрсынұлының Орынбордағы негізгі мерейтойлық шарасы 1923 жылғы 28 қаңтарда Я.Свердлов атындағы клубта өткен. Бұл жиынға Сәкен Сейфуллин қатысып, сөз сөйлеген, Смағұл Сәдуақасов Ахмет Байтұрсынұлы туралы баяндама жасаған.
Сәкен Сейфуллиннің сол кездегі сөзі Ахмет Байтұрсынұлына берілген жоғары бағалардың бірі ретінде тарихта қалды. Сейфуллин Ахметтің қазақ халқының ұлттық мүддесін қорғаудағы еңбегін атап көрсеткен. Кейін бұл сөздер баспасөзде де жарияланған.
Демек, Сәбит Мұқановтар тобының әрекеті мерейтойды түбегейлі тоқтатқан жоқ.
Бір дәуірдің ішіндегі қарама-қайшылық
1923 жылғы осы оқиға сол дәуірдегі қазақ қоғамындағы күрделі саяси ахуалды айқын көрсетеді.
Бір жағында — Ахмет Байтұрсынұлы бастаған ұлттық интеллигенцияның елдің тілі, мәдениеті, білімі мен ұлттық санасы үшін атқарған еңбегін жоғары бағалағандар тұрды.
Екінші жағында — кеңестік идеология ықпалындағы, қоғамға таптық тұрғыдан қарайтын жаңа буын қалыптасты.
Сәбит Мұқанов сол екінші топтың ішінде болды. Бірақ кейінгі жылдары оның Ахмет Байтұрсынұлы туралы көзқарасы да өзгерді. Кеңестік кезеңдегі саяси жағдайға байланысты Мұқановтың Алаш қайраткерлеріне қатысты бағалары әр кезеңде әртүрлі сипат алды.
Ал бүгінгі тарихи зерттеулер Ахмет Байтұрсынұлының қазақ ғылымы, ағартушылығы, тіл білімі мен ұлттық мәдениетіне қосқан үлесін кеңінен мойындайды.
Сондықтан 1923 жылғы Орынбордағы оқиға — жай ғана студенттердің тәртіпсіздігі емес. Ол қазақ қоғамындағы саяси көзқарастардың жіктелуін, Алаш зиялылары мен кеңестік идеология арасындағы күрделі қатынасты және сол дәуірдегі жастардың дүниетанымын көрсететін тарихи эпизод.
Ал Сәбит Мұқановтың бұл оқиғаға қатысқанын жоққа шығаруға негіз жоқ. Өйткені оның өзі ондаған жыл өткен соң «Өмір мектебінде» осы оқиғаны егжей-тегжейлі баяндап кеткен.
Дегенмен тарихи әділдік үшін бір нәрсені нақты айту керек: Сәбит Мұқановтар тобы мерейтойлық жиындардың бірін бұзуға әрекет жасағанымен, Ахмет Байтұрсынұлының 50 жылдық мерейтойы Орынборда 1923 жылғы 28 қаңтарда ресми түрде аталып өтті.
Материал ашық тарихи деректер мен Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» мемуарында келтірілген мәліметтер негізінде әзірленді.