2026 жылғы 25 шілдеде Омбыда өткен Қазақстан мен Ресей арасындағы XXII Форум аясындағы кездесу халықаралық саясаттағы маңызды дипломатиялық оқиғаға айналғаны белгілі.
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ресей Президенті Владимир Путиннің алдында Украинадағы соғысқа қатысты бұрынғыдан да ашық пікір білдіріп, қақтығысты «мұздату», келіссөздерге қайта оралу және «Стамбұл формуласы 2.0» негізінде бейбіт шешім іздеу қажеттігін айтты.
Бұл мәлімдеме ең алдымен өзінің айтылған орны мен формасы арқылы назар аудартты. Тоқаев бұл сөзді Батыс елдерінің астанасында емес, Ресей басшысымен бір үстелде отырып айтты. Сондықтан оның мәлімдемесі халықаралық сарапшылар тарапынан Қазақстан дипломатиясының күрделі тепе-теңдік саясатының көрінісі ретінде бағаланды, деп саралайды Muztaumedia ақпараттық агенттігі.
Қазақстан Президентінің сөзінде бірнеше маңызды акцент болды.
Біріншіден, ол қақтығысты «мемлекетаралық сипаттағы жанжал» ретінде бағалап, оның табиғаты көптеген елдер үшін толық түсінікті емес екенін атап өтті.
Бұл пікір Мәскеудің ресми түсіндіруінен өзгеше қабылданды, өйткені Ресей өз әскери әрекеттерінің себептері мен мақсаттарын бірнеше рет жариялағанын алға тартады.
Екіншіден, Тоқаев гуманитарлық факторға назар аударды. Ол жастардың қаза болуы, екі халықтың тарихи байланыстары және ұзаққа созылған соғыстың салдары туралы айтты.
Үшіншіден, ол келіссөздерге қайта оралу қажеттігін көтерді. «Стамбұл формуласы 2.0» ұғымы арқылы қауіпсіздік кепілдіктері бар дипломатиялық жолды меңзеді.
Бұл ұсыныс бір тараптың жеңісін талап ететін емес, уақытша тоқтату мен саяси келісім іздеуге бағытталған тәсіл ретінде қарастырылды.
Ресей ақпарат кеңістігінде Тоқаевтың мәлімдемесіне реакция біркелкі болған жоқ.
Ресейлік танымал тележүргізуші Владимир Соловьёв және оның бағдарламаларындағы сарапшылар Тоқаев сөзінің кейбір тұстарын Батыстың дипломатиялық ықпалымен байланыстырды. Олардың назарын әсіресе Қазақстан басшысының Еуропа мен АҚШ тарапынан көптеген сигналдар келіп жатқанын айтқаны аударды. Ресейлік пікірталастарда бұл Украинаға уақыт беру үшін жасалған дипломатиялық әрекет ретінде түсіндірілді.
Сонымен қатар Соловьёв тобы Тоқаевтың Ресеймен стратегиялық серіктестік пен одақтастық қатынастар өзгермейтінін айтқан бөлігін оң бағалады.
Яғни ресейлік ақпарат кеңістігі Тоқаевтың сөзінен екі түрлі бағытты көрді:
бір жағынан — Мәскеуге соғысты тоқтату туралы ұсыныс;
екінші жағынан — Ресеймен қарым-қатынасты сақтайтын дипломатиялық ұстаным.
RT басшысы Маргарита Симоньян Тоқаевтың мәлімдемесін неғұрлым дипломатиялық тұрғыда бағалады.
Оның пікірінше, Қазақстан Президентінің ұстанымы тәжірибелі дипломаттың позициясына ұқсайды: ол бір мезгілде бірнеше тараппен жұмыс істей отырып, келіссөз алаңын сақтауға тырысады.
Симоньян әсіресе «Стамбұл формуласы» мәселесіне назар аударды. Оның пікірінше, мұндай тәсіл Украина талап ететін бұрынғы шекараларға оралу идеясынан гөрі Ресейдің келіссөз позициясына жақынырақ.
Сонымен бірге ол Тоқаевтың Ресейге қатысты құрметті риторикасын атап өтті: Қазақстан басшысы Ресейдің халықаралық салмағын мойындай отырып, Мәскеуге сырттан делдалдық міндет жүктемейтінін көрсетті.
Бұл — Қазақстан дипломатиясының ерекшелігі ретінде бағаланды.
Мәскеудің ресми позициясы салқынырақ болды.
Кремль өкілі Дмитрий Песков қақтығысты жай ғана «мұздату» мүмкін емес екенін айтып, Ресейдің өз мақсаттарына қол жеткізу қажеттігін атап өтті. Оның айтуынша, Путин Тоқаевқа Ресейдің ұстанымын егжей-тегжейлі түсіндірген.
Бұл реакция Қазақстан ұсынысы дипломатиялық тұрғыдан маңызды болғанымен, Мәскеу оны автоматты түрде қабылдайтын дайын жоспар ретінде қарастырмайтынын көрсетті.
Батыстық ақпарат құралдары Тоқаевтың сөзін ең алдымен Қазақстанның Ресейге жақын мемлекет бола отырып, соғыс мәселесінде ашық үн қатуы ретінде бағалады.
Кейбір сарапшылар мұны Мәскеудің жақын серіктестерінің бірі тарапынан келген сирек қоғамдық үндеу деп қарастырды.
Батыс талдаушылары үшін маңызды аспект — Қазақстанның позициясы.
Астана:
Ресеймен экономикалық және қауіпсіздік байланыстарын сақтайды;
Украина аумақтарының мәртебесі мәселесінде халықаралық құқық принциптерін ұстанатынын көрсетеді;
сонымен қатар диалог пен келіссөз жолын қолдайды.
Бұл Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясатының нақты көрінісі ретінде бағаланды.
Украина тарапы да Тоқаевтың мәлімдемесіне назар аударды.
Украина сыртқы істер министрі Андрий Сыбига Қазақстан Президентінің сөзін «уақтылы және маңызды» деп бағалағаны хабарланды.
Алайда Киев үшін басты мәселе — кез келген келіссөз Украинаның егемендігі мен қауіпсіздік кепілдіктерін ескеруі тиіс деген ұстаным болып қала береді.
Тоқаевтың Омбыдағы сөзі бір ғана Украина мәселесіне қатысты емес. Ол Қазақстанның әлемдік саясаттағы орнын да көрсетті. Қазақстан Ресеймен стратегиялық қатынасты сақтайды;
Батыспен экономикалық байланыстарын дамытады;
Қытаймен әріптестікті күшейтеді;
халықаралық құқық пен келіссөз принциптерін қолдайды.
Осындай жағдайда Астана үшін басты міндет — бір жақтың саяси серігіне айналу емес, тұрақтылық пен диалог алаңын сақтау.
Омбыдағы мәлімдеменің тарихи мәні
Тоқаевтың Омбыдағы сөзі әртүрлі тараптарда әрқалай қабылданды. Ресейлік қатал пікір иелері оны Батыстың ықпалымен байланыстырды. Кейбір ресейлік сарапшылар оның Мәскеумен қарым-қатынасты сақтауға бағытталған бөлігін оң бағалады.
Батыстық сарапшылар бұл мәлімдемеден Қазақстанның дербес дипломатиялық рөлін көрді.
Ал Украина тарапы оны келіссөз мүмкіндігін қолдайтын белгі ретінде қабылдады.
Бірақ барлық бағалардың ортасында бір ортақ мәселе бар: Қазақстан Президентінің сөзі соғыс жағдайында орта державалардың рөлі артып келе жатқанын көрсетті.
XXI ғасырдағы дипломатия тек ірі державалардың шешімімен шектелмейді. Кейде стратегиялық тепе-теңдікті сақтайтын мемлекеттердің дауысы да маңызды болады.
Омбыдағы Тоқаевтың мәлімдемесі — осындай жаңа дипломатиялық дәуірдің бір көрінісі.
Өмір_Шыныбекұлы