Сот статистикасына сәйкес, Қазақстанда отбасылық даулардың саны артып келеді. 2024 жылы соттарға неке-отбасы қатынастарына байланысты 110 727 талап арыз түссе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 116 507-ге жеткен. Ал 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында ғана соттарға осындай 61 133 талап арыз келіп түсті.
Сонымен қатар әрбір іс міндетті түрде сот шешімімен аяқталмайды. Көп жағдайда ерлі-зайыптылар сот процесі барысында-ақ татуласып жатады. Мәселен, 2025 жылы 116 мыңнан астам талап арыз түскенімен, аяқталған отбасылық істердің саны 97 495 болды.
Неліктен отбасылық жанжалдар көбейіп жатыр? Қандай даулар жиі кездеседі? Ерлі-зайыптылар ажырасқаннан кейін қандай қателіктер жібереді? Бұл туралы судья Динара Құйқабаева айтып берді.
«Сот жүйесінде жиырма жылдан астам жұмыс істеген тәжірибемде бір заңдылықты байқадым: әлемде де, елде де жағдай тұрақты болған сайын отбасылық даулар азаяды, ал керісінше, экономикалық қиындықтар, жұмыссыздық пен жалпы белгісіздік отбасылық қатынастарға да әсер етеді», – дейді судья.
Оның айтуынша, отбасылық істердің ең кең таралған санаты – некені бұзу туралы талаптар.
2025 жылы соттарға некені бұзу туралы 82 499 талап арыз түссе, 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында олардың саны 41 601-ге жетті.
«Олардың басым бөлігі кәмелетке толмаған балалары бар отбасыларға қатысты болды. Қуантарлығы, жұптардың шамамен 20%-ы татуластыру рәсімдерінің нәтижесінде талап арыздарын қайтарып алды», – дейді Құйқабаева.
Екінші орында балаларға алимент өндіру туралы істер тұр. Олардың саны да өсіп келеді: 2024 жылғы 4 304 талап арыздан 2025 жылы 5 300-ге дейін, ал 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында 3 660 іске жеткен.
Үшінші орында ортақ бала үш жасқа толғанға дейін жұбайын асырауға алимент өндіру туралы талаптар тұр. 2024 жылы мұндай 5 497 талап арыз түссе, 2025 жылы – 5 309, ал 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында – 2 603.
Судьяның айтуынша, отбасылық процестердің ең күтпеген ерекшеліктерінің бірі – жауапкердің ажырасу туралы талап арызды мүлде күтпеуі.
«Кейде жұбайы ажырасу туралы ниетті алғаш рет сот құжаттарын алғаннан кейін ғана біледі. Кей жағдайларда сот отырысы барысында көптеген реніштердің бұған дейін ешқашан талқыланбағаны анықталады.
Менің байқауымша, сотқа көбіне әйелдер жүгінеді. Көп жағдайда бұл эмоцияның әсерімен болады. Біраз уақыт өткен соң олар татуласып, талап арыздарын қайтарып алады.
Ер адамдар ажырасуға сирек бастамашы болады, бірақ мұндай шешімді көбіне ұзақ уақыт бірге тұрмаған немесе отбасын сақтап қалу мүмкін емес деп есептеген кезде қабылдайды. Сондықтан мұндай істерде татуласу жағдайлары да сирек кездеседі», – дейді сарапшы.
Динара Құйқабаеваның айтуынша, ең күрделі істердің бірі – балаларға қатысты даулар. Олар баланың ажырасқаннан кейін қай ата-анамен тұратынын анықтау, онымен қарым-қатынас жасау тәртібі және ата-аналардың тәрбиелеуге қатысу мәселелеріне қатысты болады.
Мұндай істерді қарау кезінде сот баланың жасын, әр ата-анаға деген жақындығын, тұрмыс жағдайын, ата-аналардың тәрбиелеуге қатысуын, қорғаншылық және қамқоршылық органдарының қорытындысын, ал белгілі бір жасқа жеткен жағдайда баланың өз пікірін де ескереді.
«Өкінішке қарай, ата-аналар кейде сот процесін бір-бірімен есеп айырысу құралы ретінде пайдалануға тырысады. Бірақ сот ерлі-зайыптылар арасындағы жанжалды емес, баланың мүддесін қорғау мәселесін қарайды. Сондықтан біз татуластыру рәсімдерін барынша қолданамыз», – дейді судья.
2023 жылдың қыркүйегінен бастап мұндай істерді кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған соттар қарайды.
Сонымен қатар баланың тұрғылықты жерін анықтау немесе онымен қарым-қатынас жасау тәртібіне қатысты мәселелер бойынша алдымен қорғаншылық және қамқоршылық органдарына жүгіну қажет. Бұл рәсім сақталмаса, сот талап арызды қарауға қабылдамайды.
Судьяның айтуынша, көп жылғы тәжірибесінде ол ең жиі кездесетін құқықтық қате түсініктерді де байқаған.
Ең кең таралған мифтердің бірі – мүлік кімнің атына рәсімделсе, соған ғана тиесілі деген түсінік.
«Бұл дұрыс емес. Некеде бірге жиналған мүлік кімнің көп табыс тапқанына немесе кімнің атына рәсімделгеніне қарамастан тең бөлінеді. Ерлі-зайыптылардың бірі жұмыс істемей, балаларды тәрбиелеумен айналысқан жағдайда да оның өз үлесіне құқығы бірдей», – деп түсіндіреді ол.
Тағы бір кең таралған қате түсінік – алимент өндіріп алу немесе мүлікті бөлу тек ажырасқаннан кейін ғана мүмкін деген пікір.
«Тіпті неке сақталып тұрған кезде де жұбайлардың бірі алимент өндіру немесе ортақ мүлікті бөлу туралы талап арызбен сотқа жүгіне алады. Мұндай жағдайлар, мысалы, ерлі-зайыптылар уақытша бөлек тұрғанымен, отбасын сақтап қалуға үміттенген кезде кездеседі», – деп толықтырды сарапшы.
Сонымен қатар оның айтуынша, отбасылық даулардың шамамен әрбір екінші санаты мүлікті бөлуге байланысты. Көбіне ерлі-зайыптылар пәтерлерді, үйлерді, автокөліктерді, жер учаскелерін, несиелерді, ақшалай қаражатты және бизнестегі үлестерді бөліседі.
Сарапшының айтуынша, жанжалдың себебі көбіне мүліктің құны емес, оның құқықтық режимін дұрыс түсінбеу болып табылады.
Қарыздарды бөлу мәселесі де көптеген сұрақтар туындатады.
«Егер әңгіме ерлі-зайыптылардың ортақ несиесі туралы болса, – дейді Құйқабаева, – сот міндетті түрде кредитордың ұстанымын ескереді. Егер банк борышкерлер құрамын өзгертуге келіспесе, сот мұндай талаптарды қанағаттандырудан бас тартуы мүмкін».
Қай істер ең ауыр өтеді деген сұраққа судья еш ойланбастан жауап береді:
«Мен үшін барлық отбасылық даулар эмоционалды тұрғыдан ауыр. Бірақ ең қиыны – балалардың мүддесіне қатысты істер. Әсіресе ата-аналар баланы әке мен ананың бірін таңдауға мәжбүрлейтін жағдайлар. Өкінішке қарай, мұндай сәтте ересектер көбіне өз реніштерін ғана көреді».
Динара Құйқабаеваның пікірінше, көптеген отбасылық жанжалдардың алдын заңды білудің арқасында емес, бір-бірімен сөйлесе білудің арқасында алуға болар еді.
«Істерді қарау кезінде кейде күйеуінен әйеліне соңғы рет қашан гүл сыйлағанын сұрайтынмын. Кейбірі – ешқашан деп жауап беретін. Әйелдерден күйеуіне соңғы рет қашан романтикалық кеш ұйымдастырғанын сұрайтынмын. Содан кейін ерлі-зайыптыларға жай ғана бірге уақыт өткізіп көруді ұсынатынмын. Кейде олар қайта келіп, талап арыздарын қайтарып алатын», – дейді судья күлімсіреп.
Оның айтуынша, жылдар өте келе көптеген ерлі-зайыптылар бір кездері отбасыны махаббатпен құрғандарын ұмытып кетеді.
«Олардан бірге өмір сүре бастаған алғашқы күндерін сұрағанда, жүздері бірден өзгереді. Сондықтан бақытты сәттерді жиі еске алып тұрған пайдалы. Кейде бұл отбасын сақтап қалуға кез келген сот шешімінен әлдеқайда тиімді көмектеседі», – деп қорытындылады Динара Құйқабаева.