Өзбекстанның Қытайдың J-10CE жойғыштарына қызығушылығы Ресейге қандай сигнал берді және бұл Қазақстан үшін нені білдіреді?
Геосаясатта кейде бір қару-жарақ келісімі бірнеше дипломатиялық мәлімдемеден әлдеқайда көп нәрсені аңғартады. Өйткені мемлекет қандай әскери техника сатып алатынын таңдағанда, тек қарудың өзін емес, онымен бірге технологиялық стандартты, сервистік инфрақұрылымды, мамандар даярлау жүйесін және белгілі бір дәрежеде болашақтағы стратегиялық серіктесті де таңдайды. Muztaumedia.kz агенттігі саяси жағдайларға шолу жасап көрді.
Орталық Азияда соңғы күндері осы тұрғыдан назар аударарлық бірнеше оқиға қатар келді. Бір жағынан, Өзбекстанның әскери авиациясын жаңғыртуға бағытталған қадамдары күшейіп отыр. Екінші жағынан, Қытайдың әскери технологиялары аймақта бұрынғыдан да жиі көріне бастады. Ал 2026 жылғы 27 шілдеде Ресей Президенті Владимир Путин Қазақстан және Өзбекстанмен әскери-техникалық ынтымақтастық туралы қолданыстағы келісімдерге өзгерістер енгізу жөнінде келіссөздер бастауға пәрмен берді.
Бұл оқиғалардың барлығын бір ғана себеппен түсіндіру дұрыс болмас еді. Дегенмен олардың тоғысуы Орталық Азиядағы қорғаныс нарығы мен қауіпсіздік архитектурасында жаңа үрдістер қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.
Өзбекстанның таңдауы – әлі толық ашылмаған карта
Соңғы уақытта Өзбекстанның Қытайдың J-10CE көпмақсатты жойғыш ұшақтарына қатысты келіссөз жүргізіп жатқаны, кейін тіпті бұл ұшақтардың алғашқы партиясы елге жеткізілгені жөніндегі ақпараттар тарады. Алайда қазіргі таңда бұл мәліметтерді Өзбекстан немесе Қытай ресми түрде толық растаған жоқ. Кейбір ашық дереккөздер 2026 жылғы шілдеде бірнеше J-10CE ұшағы Өзбекстанға жеткізілді деп жазғанымен, бұл ақпаратты сақтықпен қабылдаған жөн.
Соған қарамастан Ташкенттің әскери авиация мен әуе қорғанысын жаңғырту бағыты айқын байқалады. Өзбекстан Президентінің 2026 жылғы 8 маусымдағы ресми мәлімдемесінде әуе шабуылына қарсы қорғаныс күштері мен әскери-әуе күштерін реформалау жүріп жатқаны, әскерлер заманауи авиация техникасымен, әуе қорғанысы жүйелерімен және ұшқышсыз аппараттармен жабдықталып жатқаны айтылды.
Яғни мәселе тек белгілі бір ұшақ моделінде емес. Өзбекстан өзінің қарулы күштерін жаңа технологиялық деңгейге шығаруға ұмтылып отыр.
Мәскеу неліктен келісімдерді жаңартуға кірісті?
Ресей үшін Орталық Азиядағы әскери-техникалық ынтымақтастық ұзақ уақыт бойы ерекше маңызға ие болды. Оның негізінде кеңестік кезеңнен қалған ортақ әскери стандарттар, техника, оқыту жүйесі және техникалық қызмет көрсету инфрақұрылымы жатыр.
Қазақстанмен әскери-техникалық ынтымақтастық туралы негізгі келісім 2013 жылдан бері қолданылса, Өзбекстанмен мұндай келісім 2016 жылы жасалған. Ресейдің жаңа қадамы осы құқықтық базаны қазіргі жағдайға бейімдеуге бағытталған. 27 шілдеде жарияланған құжаттар Мәскеу Қазақстан және Өзбекстанмен келіссөз жүргізіп, қолданыстағы келісімдерге өзгерістер енгізу жөніндегі хаттамалар жасауға ниетті екенін көрсетеді. Құжаттардың өзінде өзгерістердің нақты мазмұны әзірге ашылмаған.
Сондықтан бұл қадамды бірден «Ресей әскери ықпалын жоғалтып жатыр» деп бағалау асығыстық болар еді.
Басқа интерпретация да бар: Мәскеу әскери техника нарығындағы жағдай өзгеріп жатқанын түсініп, өзінің бұрынғы әріптестерімен ынтымақтастық механизмдерін қайта бейімдеуге тырысып жатыр.
Бұрын негізгі артықшылық дайын инфрақұрылым мен тарихи байланыстар болса, енді клиент үшін технология, баға, несие, сервистік қызмет, өндірісті жергіліктендіру және маман даярлау сияқты факторлар алдыңғы орынға шықты.
Қытай не ұсына алады?
Қытайдың Орталық Азиядағы ықпалы бұған дейін көбіне экономикамен өлшенетін.
Теміржол.
Автомагистраль.
Инвестиция.
Энергетика.
«Бір белдеу – бір жол» жобалары.
Енді осы тізімге әскери технология да біртіндеп қосылып келеді.
J-10CE осы өзгерістің символдарының біріне айналды. Оның Пәкістан қарулы күштеріндегі қызметі Қытайдың заманауи жойғыш ұшақтарын халықаралық нарыққа шығарудағы маңызды тәжірибесін қалыптастырды. Reuters бұған дейін J-10C-ні орта санатты, кез келген ауа райында қолдануға болатын заманауи көпмақсатты ұшақ ретінде сипаттаған.
Қытайдың артықшылығы – заманауи қару-жарақты салыстырмалы түрде икемді шарттармен ұсыну мүмкіндігі. Кейбір сатып алушылар үшін бұл батыстық жүйелерге қарағанда саяси және қаржылық тұрғыдан ыңғайлы балама болуы мүмкін. Сарапшылардың назарын Қытайдың әуе техникасын тек ұшақ ретінде емес, оқыту, қызмет көрсету және технологиялық сүйемелдеумен бірге ұсынуға ұмтылысы да аударып отыр.
Ресей мен Қытай: саясатта серіктес, нарықта бәсекелес
Орталық Азиядағы ең қызық парадокстардың бірі осы. Мәскеу мен Бейжің халықаралық саясатта стратегиялық серіктестер ретінде әрекет етеді. Бірақ қорғаныс өнеркәсібі нарығында олар кейбір бағыттарда бір-біріне бәсекелес.
Бұл бәсекенің басты ерекшелігі – оның енді тек қару сатумен шектелмеуінде.
Кім ұшақ жеткізеді?
Кім қосалқы бөлшектер береді?
Кім сервистік орталық ашады?
Кім инженерлерді оқытады?
Кім бірлескен өндіріс ұсынады?
Кім технологияны жергіліктендіруге дайын?
Осындай сұрақтар келесі онжылдықтағы Орталық Азияның қорғаныс нарығын анықтауы мүмкін.
Қазақстан үшін бұл нені білдіреді?
Қазақстан үшін жағдайдың өзіндік ерекшелігі бар. Астана бірнеше жыл бойы сыртқы саясаттағы көпвекторлы тәсілді сақтап келеді. Бұл ұстаным экономикалық және дипломатиялық бағытпен шектелмей, қорғаныс саласына да әсер етуі ықтимал. Қазақстан үшін әскери-техникалық серіктестердің санын көбейту бір ғана державамен байланыстарды үзуді білдірмейді. Керісінше, ол келіссөз жүргізу мүмкіндігін арттырады.
Бәсекелестік бар жерде сатып алушының талабы да күшейеді.
Қазақстан үшін мұндай жағдайда тек дайын техниканы сатып алу емес, оның айналасында ұзақ мерзімді индустриялық база құру маңызды. Мәселен, сервистік орталықтар ашу, қосалқы бөлшектер өндірісін жолға қою, инженерлер даярлау, технология трансферті және бірлескен өндіріс жобалары стратегиялық тұрғыдан әлдеқайда маңызды болуы мүмкін.
Бұл жерде Өзбекстанның тәжірибесі де назар аударарлық. Ташкент соңғы жылдары қарулы күштерін жаңғыртуды тек қару сатып алумен байланыстырмай, кадр даярлау, цифрландыру, ұшқышсыз жүйелер, жасанды интеллект және заманауи басқару технологияларымен қатар қарастырып келеді.
Орталық Азия жаңа «balancing» дәуіріне кіріп жатыр ма?
Халықаралық қатынастарда мұндай саясатты кейде balancing немесе hedging деп сипаттайды. Яғни мемлекет бір ғана ірі күш орталығына тәуелді болмай, бірнеше серіктеспен қатар жұмыс істеу арқылы өз стратегиялық еркіндігін сақтауға тырысады.
Орталық Азия елдерінің қазіргі бағытын дәл осындай логикамен түсіндіруге болады.
Бұл Ресейден бас тарту емес.
Бұл Қытайға толық бет бұру да емес.
Бұл – ұлттық мүддеге қарай сыртқы және қорғаныс саясатын икемдеу.
Осы өзгерістің тағы бір маңызды қыры бар: аймақ мемлекеттері енді өз қауіпсіздік қажеттіліктерін бұрынғыдан белсендірек өздері айқындай бастады.
Өзбекстанның 2026 жылғы әскери реформалары жөніндегі ресми құжаттарда заманауи қақтығыстардың тәжірибесін ескеру, дрондарға қарсы бөлімдер құру, жасанды интеллект пен роботтандырылған жүйелерді дамыту, әуе қорғанысын жетілдіру қажеттігі атап көрсетілген. Бұл – әскери доктриналардың да өзгеріп жатқанын көрсететін белгі.
Келесі шайқас қару үшін емес, технология үшін болады
Орталық Азиядағы болашақ бәсеке әскери базалар санымен ғана өлшенбеуі мүмкін. Ең маңызды бәсеке технология үшін жүрмек.
Кім жасанды интеллектпен жұмыс істейтін жүйелер ұсынады?
Кім тиімді дрондар мен оларға қарсы қорғаныс құралдарын береді?
Кім авиациялық техниканы жергілікті жерде қызмет көрсетуге мүмкіндік жасайды?
Кім өндірісті елдің өзіне көшіруге дайын?
Кім жергілікті мамандарды дайындайды?
Кім ұзақ мерзімді қаржыландыру моделін ұсынады?
Осы сұрақтарға жауап берген мемлекет Орталық Азиядағы ықпалын әскери емес, технологиялық деңгейде күшейте алады.
Сондықтан Ташкенттің Қытаймен әскери-техникалық байланысын тереңдетуі және Мәскеудің Қазақстан мен Өзбекстанмен келісімдерін қайта қарауға кірісуі – екі бөлек оқиға болғанымен, оларды бір кеңірек үдерістің аясында қарауға болады.
Бұл – Орталық Азиядағы қауіпсіздік архитектурасының біртіндеп өзгеруі. Мұнда Ресейдің орны әлі де маңызды. Қытайдың ықпалы да артып келеді. Түркия, Оңтүстік Корея, Еуропа және басқа да ойыншылардың мүмкіндігі кеңеюде. Ал осы орталықтардың арасында ең маңызды артықшылыққа ие тарап – өз таңдауын өзі жасай алатын мемлекет.
Осы тұрғыдан алғанда, Орталық Азиядағы жаңа геосаяси «шахматтың» негізгі фигуралары енді тек Мәскеу мен Бейжің емес. Бұл ойында Астана мен Ташкенттің де өз жүрісі бар.
Алдағы жылдары аймақтағы басты сұрақ «Ресей ме, әлде Қытай ма?» деген қарапайым таңдаудан гөрі, «Орталық Азия мемлекеттері бірнеше күш орталығы арасындағы бәсекені өз ұлттық мүддесіне қаншалықты тиімді пайдалана алады?» деген мәселеге келіп тірелуі мүмкін.