Тоғым ханның соңғы шайқасы
Тарихта кейбір жеңілістер жай ғана әскери сәтсіздік болып қалмайды. Олар халықтың тарихи жадында ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын қасіретке айналады. Кейбір шайқастар мемлекет тағдырын өзгертеді, кейбірі билеуші әулеттің бір буынын жояды.
1537 жылғы Сан-Таш шайқасы — Қазақ хандығы тарихындағы сондай қаралы оқиғалардың бірі. Бұл шайқаста Қазақ хандығы әскери жеңіліске ұшырап қана қойған жоқ. Жәнібек хан әулетінің ондаған өкілі қаза тауып, қазақ мемлекеттілігінің саяси өзегіне ауыр соққы тиді.
Қасым ханнан кейінгі күрделі дәуірдің билеушісі Тоғым хан
Тоғым хан — Қазақ хандығының әлсіреу кезеңінде билік еткен тарихи тұлға. Ол Жәнібек ханның ұлы Жәдік сұлтаннан тарайды. Жәдік сұлтан — Қазақ хандығының негізін қалаған әулеттің ірі өкілі. Тоғым хан шамамен 1533–1537 жылдары билік құрды. Бұл кезең қазақ тарихында саяси бытыраңқылық күшейген уақыт болды.
Қасым хан тұсында күшейген Қазақ хандығы оның мұрагерлері кезінде бір орталыққа толық бағына алмады. Әрбір сұлтан өз иелігін сақтауға тырысты.
Сол себепті XVI ғасырдың 30-жылдарында: Сығанақ өңірінде — Бүйдаш хан; Жетісуда — Бүйдаш хан ықпалы; Сырдария бойында — Ахмет хан сияқты сұлтандардың билігі байқалды.
Бұл — Қазақ хандығының толық ыдырауы емес, бірақ орталық биліктің әлсіреген кезеңі еді. Тоғым ханның жағдайы ерекше қиын болды. Оның билігіндегі ұлыстар сыртқы жаулардың қысымында қалды. Шежірелік деректерде Тоғым ханның тоғыз ұлы болғаны, олардың барлығы әкесімен бірге шайқаста қаза тапқаны айтылады.
Қазақ ауызша дәстүрінде олар «Тоғыз Сары» деген атпен сақталған.
Бұл — бір әулеттің ғана емес, қазақ саяси элитасының тұтас бір тармағының қырылуы еді. Сан-Ташқа алып келген геосаяси күрес Сан-Таш шайқасы кездейсоқ болған қақтығыс емес.
XVI ғасырдың бірінші жартысында Жетісу, Ыстықкөл, Тянь-Шань аймағы үшін бірнеше күш күресті.
Негізгі қарсы тараптар:
Моғолстан
Билеушісі — Абд ар-Рашид хан.
Оның мақсаты:
Жетісудағы ықпалын сақтау;
қырғыз тайпаларын бағындыру;
қазақтардың бұл аймақтағы ықпалын әлсірету.
Шайбанилер мемлекеті
Билеушісі — Ұбайдолла хан.
Олардың мақсаты:
Ташкент пен Мәуереннахрдағы ықпалын сақтау;
Қазақ хандығының күшеюіне жол бермеу.
Осы екі күш қазақтарға қарсы уақытша одақ құрды.
Мұхаммед Хайдар Дулати мәліметтері бойынша, моғол және өзбек күштері Ыстықкөл маңындағы Сан-Таш аймағында қазақ-қырғыз жасақтарына қарсы жорық жасады. Бұл кезде қазақтардың жағдайын қиындатқан тағы бір фактор болды: батыста Ноғай Ордасының мырзалары да қазақ иеліктеріне қысым жасап отырды.
Яғни Тоғым хан бір ғана жаумен емес, бірнеше бағыттағы саяси қысыммен бетпе-бет келді.
Сан-Таштағы қырғын: хан мен сұлтандардың қазасы
Сан-Таш шайқасының ең ауыр салдары — қазақ билеуші әулетінің үлкен шығынға ұшырауы.
Деректерде:
Тоғым хан;
оның тоғыз ұлы;
37 сұлтан
қаза тапқаны айтылады.
Қадырғали Жалайыри бұл оқиғаны қазақ тарихындағы ең ауыр қырғындардың бірі ретінде көрсетеді. Бұл сұлтандардың көпшілігі Жәнібек хан әулетінен шыққан. Ортағасырлық дала қоғамында сұлтандар тек ақсүйек өкілдері емес еді. Олар әскер басқарды; ру-тайпаларды біріктірді; мемлекеттік сабақтастықты қамтамасыз етті. Сондықтан олардың қазасы — әскери шығын ғана емес, мемлекеттік басқару жүйесіне түскен соққы болды.
Жауынгерлер шығыны жөнінде нақты сан жоқ.
Кейбір деректерде:
10 мыңнан астам жауынгер қаза тапты деген мәлімет;
кейбір зерттеулерде ондаған мың адамнан айырылу туралы пікірлер кездеседі.
Алайда XVI ғасырдағы дала соғыстарының нақты статистикасы сақталмағанын ескеру қажет.
Қырғыздардың қасіреті
Сан-Таш шайқасы — қазақ пен қырғыз тарихындағы ортақ трагедия. Бұл кезеңде қазақтар мен қырғыздар Жетісу мен Тянь-Шань кеңістігінде саяси және әскери одақта болды. Қырғыз жасақтары Тоғым ханның әскері құрамында соғысты. Қырғыз элитасының нақты шығыны жазба деректерде толық көрсетілмейді. Себебі сол дәуірдің авторлары көбіне хан әулеті мен сұлтандар тағдырына көбірек назар аударған. Бірақ шайқастан кейін қырғыздардың да Моғолстан ықпалына түсуі олардың саяси жағдайының әлсірегенін көрсетеді.
Кейін қазақ-қырғыз қатынасындағы тарихи жадта Сан-Таш екі халықтың ортақ азасы ретінде сақталды.
Сан-Таштан кейінгі тарихи үнсіздік
Жеңілістен кейін Қазақ хандығы бірден қайта күшейе алған жоқ.
Бірнеше жыл бойы: билік үшін күрес жүрді; ұлыстар арасындағы байланыс әлсіреді; сыртқы жаулардың ықпалы артты. Мұхаммед Хайдар Дулати осы кезеңдегі жағдайды сипаттай отырып, қазақтардың әлсірегенін көрсетеді. Бірақ бұл Қазақ хандығының жойылғанын білдірмеді.
Дала мемлекеттерінің ерекшелігі — олардың саяси құрылымы бір ханның тағдырымен ғана өлшенбейтін.
Қанды кек: Хақназар ханның дәуірі
Сан-Таш қасіретінің тарихи жауабы кейін келді. XVI ғасырдың ортасында билікке Хақназар хан келді. Ол — Қасым ханның ұлы, Тоғым хан әулетімен туыстас тұлға. Хақназар қазақ мемлекетін қайта біріктіріп, сыртқы саясатта белсенділік танытты. 1550-жылдары қазақ-қырғыз күштері Моғолстанға қарсы соғыстар жүргізді.
Деректерде Абд ар-Рашид ханның ұлы Абд әл-Латиф сұлтанның қазақ-қырғыз әскерімен шайқаста қаза тапқаны айтылады.
Бұл — Сан-Таш оқиғасынан кейінгі тарихи кек ретінде қабылданды.
Есім хан және тарихи жад
Сан-Таштың тағы бір маңызды символдық жалғасы — Есім хан дәуірі. Халық жадында Есім ханның осы жерде қаза болғандарға ас беріп, белгі орнатқаны туралы дерек сақталған. Бұл әрекеттің тарихи мәні зор. Өйткені мемлекет тек жер мен биліктен тұрмайды. Мемлекет — ортақ тарихи жады бар халық. Сан-Ташта қаза тапқан Тоғым хан, оның ұлдары мен сұлтандар кейінгі ұрпақ үшін елдік жолында құрбан болған тұлғаларға айналды.
Қорытынды: Сан-Таш — жеңіліс емес, тарихи сабақ
Сан-Таш шайқасы — Қазақ хандығы тарихындағы ең ауыр әскери апаттардың бірі.
Бірақ оның маңызы тек қырғынмен өлшенбейді.
Бұл оқиға қазақ мемлекеттілігінің қаншалықты қиын жағдайда қалыптасқанын көрсетеді.
Тоғым хан жеңілді. Бірақ Қазақ хандығы жойылған жоқ. 37 сұлтан қаза тапты. Бірақ Жәнібек ханның әулеті жалғасты. Мыңдаған сарбаз мерт болды. Бірақ қазақ халқы тарихи сахнадан кеткен жоқ. Ұлт тарихы тек жеңістерден тұрмайды. Кейде халықтың беріктігі оның жеңілістен кейін қайта көтеріле білуімен өлшенеді.
Сан-Таш — қасірет символы ғана емес, қайта жаңғырудың бастауы болған тарихи белес.
Автор: Өмір_Шыныбекұлы