Белгілі ұстаз, белсенді Өмір Шыныбекұлы, экс-депутат Бекболат Тілеуханның пікірлерін жоққа шығарды. Оның сөзінше, сахнаның киесі болмау мүмкін емес. Қазақ халқының дүниетанымындағы «кие» — жай ғана «қасиеттілік» деген ұғым емес, деп жазады Muztaumedia.kz.ардагер ұстаздың дәлелдерін негізге алып.
Кие — белгілі бір нәрсенің, мекеннің, кәсіптің, сөздің немесе әрекеттің өзіне тән қадірі мен жауапкершілігі бар екенін білдіретін терең түсінік.
— Қазақ «киесі бар», «киелі», «киесі ұрады», «киесін кетірме» деп бекер айтпаған. Өйткені халық түсінігінде дүниеде бәрі бір-бірімен байланысты. Жердің — киесі, судың — киесі, оттың — киесі, астың — киесі, малдың — киесі, шаңырақтың — киесі бар. Тіпті сөздің де киесі бар. Ендеше, түрлі сөз айтылмақ түгілі, түрлі әрекет жасалатын сахнаның киесі болмауы мүмкін емес», — деді ол.
Сахна — жай ғана тақтай емес
Сахнаға сырттай қарасақ, ол — бірнеше тақтай, перде, жарық пен микрофоннан тұратын кеңістік. Ал мәніне үңілсек, сахна — қоғам өзін-өзі көретін айна.
— Сахнада айтылған сөзді мыңдаған адам естиді. Жасалған әрекетті мыңдаған адам көреді. Бір кейіпкердің мінезі күлкі туғызуы мүмкін, бірақ сол мінезді біреу өмірде қайталауы да ықтимал. Сахнада бір сәтте айтылып өткен бір ауыз сөздің санада қалатын ізі ұзақ болуы мүмкін. Сондықтан сахна — тек көңіл көтеретін орын емес, — деп уәжі білдірді үстаз.
Сахна — ой қалыптастыратын орын.
Сахна — талғам қалыптастыратын орын.
Сахна — қоғамдық мінез-құлыққа әсер ететін орын.
Сахна — қоғамға сөз айтатын орын.
Ал қоғамға сөз айтатын жерде жауапкершілік те болуы керек. Қазақ үшін сөздің өзі киелі, Қазақ сөзді жай дыбыс деп қабылдамаған. «Жақсы сөз — жарым ырыс», «Сөз сүйектен өтеді», «Қарғыс алма, алғыс ал» деген сөздердің бәрі тілдің адамға әсер ететін күшін мойындаудан туған.
Бата берген.
Ант ішкен.
Серттескен.
Қарғыс айтқан.
Алғыс алған.
Бұлардың барлығы сөздің әлеуметтік әрі моральдық салмағы болғанын көрсетеді.
— Сондықтан сахнадағы сөздің жауапкершілігі тіпті жоғары. Өйткені сахнадағы сөз жеке адамның үйінде айтылған сөз емес. Ол — көпшілікке арналған сөз. Микрофон сөзді күшейтеді. Ал сахна сол сөздің ықпалын күшейтеді. Сондықтан сахнада айтылған әрбір сөздің астарында бір сұрақ тұруы керек: «Бұл сөзді естіген адам не ойлайды?», — деді Қмір Шыныбекұлы.
Өнердің де киесі бар
Қазақта өнер ешқашан жай кәсіп ретінде ғана қабылданбаған. Жырау елдің сөзін айтқан. Ақын қоғамның мінін сынаған. Сал-сері өнерді өмір салтына айналдырған. Күйші сөзсіз-ақ халықтың мұңын, қуанышын, тарихын жеткізген.
— Өнер — бір ұрпақтан екінші ұрпаққа өтетін аманат. Сондықтан өнердің қадірін түсіру — тек бір шығарманың сапасын төмендету емес, мәдени жадқа да немқұрайды қарау. Домбыраны, қобызды, әнді, күйді, сөз өнерін қадірлеу — осы түсініктің көрінісі. Ал сахна — сол өнер халық алдына шығатын жер. Сондықтан сахнаға шыққан адам тек өз өнерін көрсетіп тұрған жоқ. Ол — белгілі бір дәрежеде өнердің атынан сөйлеп тұр, -деп қарсылық білдірді Бекболат Тілеуханға.
Сахнадағы әрекеттің де киесі бар
«Бұл сахна ғой, мұнда бәріне болады» деген оймен сахнаға шығу (ел алдына) шығу ақымақтық («Ұрғашы еркектен бөлек отыруы керек», «Әнші шайтанның азаншысы» деген «шешеннің» қызы желіде жылап-еңіреп әкесін ақтап, әнші Роза туралы бірдеңе айтып әлек).
Сахна болғандықтан, керісінше, жауапкершілік көбірек болуы керек. Өйткені сахнадағы әрекет жай әрекет болып қалмайды. Ол көрерменнің көз алдында жасалады, эмоциямен беріледі, қайталануы мүмкін, үлгіге айналуы мүмкін.
— Әзіл де солай. Қорлау да солай. Дөрекілік те солай. Зорлықты бейнелеу де солай. Арсыздықты көрсету де солай. Әрине, өнерде қоғамның барлық қараңғы жағын көрсетуге болады. Өнер тек әдемілікті ғана көрсетуге міндетті емес. Бірақ жамандықты көрсету мен жамандықты дәріптеудің арасы бөлек. Қоғамның кеселін көрсетуге болады — оны қалыпты нәрсе етіп көрсетуге болмайды.
Адамның мінезіндегі кемшілікті әшкерелеуге болады — адамның өзін қорлауды өнер деп қабылдауға болмайды. Әзілде ащы шындық болуы мүмкін — бірақ арзан күлкі үшін адамның қадір-қасиетін таптаудың қажеті жоқ. Сахнаның киесі — цензура емес. Сахнаның киесі туралы айту — өнерге тыйым салу деген сөз емес, -деді Өмір Шыныбекұлы.
Бұл — цензура мәселесінен бұрын мәдениет мәселесі. Өнер еркін болуы керек. Бірақ еркіндік жауапкершіліктен босатпайды. Сахнадағы адам өзіне «Мен мұны айтуға құқылымын ба?» деген сұрақпен ғана шектелмеуі керек. Оған қоса «Мен мұны айтуым керек пе?» деген сұрақты да қоя білуі қажет. Өйткені құқық пен жауапкершілік — бір-біріне қарсы ұғымдар емес. Сахнаға көрермен ғана емес, халық келеді Сахнаға жиналған көрерменді тек билет сатып алған адамдардың жиынтығы деп қарау да дұрыс емес.
— Олардың арасында бала бар. Жас бар. Қарт бар. Өнерді алғаш көріп отырған адам бар. Өзінің ұлттық мәдениетін сахнадан танып отырған ұрпақ бар. Демек сахнадағы әрбір әрекет белгілі бір деңгейде қоғаммен жасалған келісім. Көрермен сахнаға өзінің уақытын, назарын, сенімін береді. Ал өнер адамы сол сенімге жауап беруі керек. Сондықтан сахнаны қорлау — бір ғана өнерпаздың мәселесі емес.
Ол көрерменнің сенімін, өнердің беделін, мәдени ортаның сапасын түсіреді, — деді қоғам белсендісі.
«Киесін кетірме»
Қазақта бір нәрсенің қадірін түсірмеуді, қасиетін қорламауды білдіретін «киесін кетірме» деген ұғым бар. Оны сахнаға да қолдануға болады. Сахнаның киесін кетіру — сахнаға шыққан адамның ойына келгенін айтуы немесе қалағанын жасауы ғана емес. Ол — өнердің қадірін түсіру, көрерменнің сенімін пайдалану, сахнаның қоғамдық миссиясын ұмыту. Сахнада не көрсетілсе де, оның соңында мынадай сұрақ қалуы керек «Мұны көрген адам сахнадан қандай ой алып шығады?».
Егер ол ойланып шықса — сахна өз міндетін атқарды. Егер адам бір нәрсені сезініп шықса — өнер өз міндетін атқарды. Егер көрермен өзіне, қоғамға, өмірге басқа көзбен қарай бастаса — сахна өзінің киесін сақтады. Сахна — қоғамның айнасы ғана емес Сахна қоғамды көрсетеді. Бірақ ол қоғамды өзгерте де алады. Сондықтан сахнаның тәрбиелік күші туралы сөз ету артық емес.
Бір кезде жырау елдің бірлігін жырлады.
Ақын халықтың мұңын айтты.
Күйші тарихты күймен жеткізді.
Театр адам табиғатын сахнаға шығарды.
Қазіргі өнердің мүмкіндігі бұдан да үлкен: бір қойылымды, бір концертті, бір спектакльді мыңдаған, тіпті миллиондаған адам көруі мүмкін. Демек сахнаның ықпалы да бұрынғыдан әлдеқайда кең. Ықпал артқан жерде жауапкершілік те артуы керек. Бүгінгі тілмен айтсақ, сахнаның киесін үш нәрседен көруге болады.
Біріншісі — сөз киесі.
Айтылған сөздің салмағын сезіну.
Екіншісі — өнер киесі.
Өнерді арзан атақ пен уақытша хайптың құралына айналдырмау.
Үшіншісі — халық киесі.
Көрерменнің сенімін, қадір-қасиетін және мәдени талғамын құрметтеу.
Осы үшеуі сақталған жерде ғана сахна өзінің қоғамдық миссиясын атқарады.
Ал үшеуі жоғалған жерде сахна бар болғанымен, рухани сахна қалмауы мүмкін.
Киесіз сахнадан не шығады?
Кие — тек қорқытатын ұғым емес.
Кие — өлшем.
Сахнаның киесі кетсе, өнер біртіндеп мазмұннан айырылып, сыртқы әсерге тәуелді болады. Көрермен жыртыңдап күледі, бірақ ойланбайды. Қызығады, бірақ әсерленбейді. Көреді, бірақ есінде қалмайды. Бүгінгі хайп ертең ұмытылады. Ал шынайы өнер адамның ішінде қалады. Сондықтан сахнаның қадірі оның қанша адамды күлдіргенімен ғана емес, қанша адамды ойландырғанымен өлшенуі керек.
Сахнаға шыққан адам нені сезінуі керек? Сахнаға шыққан адам «Мен не айтам? Мен қазір не көрсетемін?» деп қана ойламауы керек. Ол «Мен қазір көрерменге не беремін?» деп ойлауы керек.
Сөз беремін бе?
Ой беремін бе?
Күлкі беремін бе?
Үміт беремін бе?
Тәрбие беремін бе?
Әлде бір сәттік арзан әсер ғана қалдырамын ба? Өйткені сахна — жеке бастың ермегі емес. Сахна — елмен сөйлесудің бір түрі. Ал елмен сөйлескен адамның сөзіне жауапкершілік болуы керек. Қазақтың «кие» ұғымын бүгінгі күнге осылай аударуға болады: Киені құрметтеу — қасиетті нәрседен қорқу ғана емес, оның қадірін түсірмеу. Сондықтан сахнаның киесін құрметтеу — сахнаны тылсым орынға айналдыру емес.
Ол — өнердің қадірін сақтау, сөздің салмағын сезіну, көрерменді құрметтеу және қоғам алдындағы жауапкершілікті ұмытпау.
— Себебі сахна — жай ғана ойын көрсететін жер емес. Сахна — елге сөз айтатын орын. Сахна — елге ой салатын орын. Сахна — талғам қалыптастыратын орын. Сахна — қоғамға әсер ететін орын. Сондықтан түрлі сөз айтылмақ түгілі, түрлі әрекет жасалатын сахнаның киесі болмауы мүмкін емес. Сахнаға шыққан адам ең алдымен көрерменнің көңілін емес, сахнаның қадірін ойлауы керек.
Өйткені Сөздің киесі бар.
Өнердің киесі бар.
Халықтың киесі бар.
Ендеше, сахнаның да киесі бар… «Көп жорғалаған жыланның аяғы көрініп қалады» дегендей, қанша бұлтақтаса да жымысқы пиғылын сездіріп қойды-ау.., — деді Өмір Шыныбекұлы.